February 2010 Archives

Þær voru áhugaverðar vangaveltur Hólmfríðar Gísladóttur um siðferði afþreyingarneytandans í Morgunblaðinu 25.02.10.  Þar deilir hún viðhorfum sínum til ýmissa frægra manna sem hafa brjótið af sér.  Hún talaði um Roman Polanski sem á yfir sér dóm fyrir nauðgun og segir „Polanski hefur ekki enn axlað ábyrgð á því sem hann gerði og ég hreinlega fæ mig ekki til að horfa á myndir hans." 

Ég hef lesið  brot úr dómskjölum Polanskis, en blaðamaður birti þau í pistli fyrir nokkru.  Glæpur Polanskis er óafsakanlegur og ekki efi í mínum huga að hann eigi, og hafi fyrir löngu átt, að taka út refsingu fyrir afbrot sitt þótt hann geri góðar kvikmyndir (svona yfirleitt).  Það er ekki málið.  Ástæðan fyrir því að ég henti saman hugleiðingum út frá grein Hólmfríðar er hins vegar setning hennar; „[...] og ég fæ mig ekki til að horfa á myndirnar hans".

Það er almennt talið og oft sagt í listasögubókum, að Vassilíj Kandinskíj eigi heiðurinn að fyrsta abstrakt málverkinu árið 1911 (sjá mynd tv. Komposisjón IV, 1911).  Svo má vel vera út frá einhverjum gefnum forsendum um eðli abstraktlistar.

Mig langar hins vegar að segja hér frá annarri sögu abstraktlistar með öðrum frumkvöðlum en Kandinskíj.

Önnur saga abstraktlistar

Georgiana Houghton fæddist á Las Palmas, Kanarí árið 1814. Hún var af bresku foreldri og fluttist aftur til Bretlands sem barn þar sem hún nam síðan listir. 

Árið 1851 lést yngri systir hennar og upp frá því hætti hún allri hefðbundinni myndlistariðkun og sökkti sér í spíritisma.  Hún hóf að sækja miðilsfundi og 10 árum síðar tók hún aftur að eiga við listina en á allt öðrum forsendum.  Hún vildi nýta listræna hæfileika sína til að rannsaka og komast í tengsl við handanheima.

Houghton notaði teikningu til að koma sér í trans og hefur aðferðin verið kölluð automatismi (surrealistar, s.s. André Masson og André Breton, tóku þessa aðferð aftur upp af öðrum ástæðum snemma á 20. öldinni).  Myndirnar eru í eðli sínu abstrakt þótt í einhverjum þeirra megi greina andlitsform (sjá mynd tv. frá c.a. 1862), þá eru aðrar án nokkurrar hlutlægrar skýrskotunar.

 Houghton hélt reglulega sýningar á verkum sínum heima hjá sér, en árið 1871 sýndi hún á annað hundrað vatnslitamyndir í The New British gallery.

Um svipað leyti og Georgiana Houghton gerði abstraktverk sín var franski rithöfundurinn Victor Hugo í samskonar þönkum.   Hugo sótti miðilsfundi og settist gjarnan að teikningu að loknum fundi því hann taldi sig þá best tengdan yfir í handanheim.  Hugo teiknaði abstrakt myndir (sjá mynd t.h. Blekteikning, dagsetning ókunn) og sumar þeirra heyra undir automatisma. 

Vincent Van Gogh segir frá teikningum Hugos í bréfi til bróður síns árið 1880 og hrýfst nokkuð af þeim, en er þá aðallega að tala um myndir hans af gotneskum kirkjum.  Það segir okkur, engu að síður, að teikningar hans voru komnar í umferð og voru til sýnis þar sem listamenn gátu borið þær augum.  Victor Hugo lét eftir sig um 4000 myndir þegar hann lést árið 1885 og þær hafa verið sýndar víða og þá fyrir aldamótin 1900.

Hilma Af Klint fæddist í Svíþjóð árið 1862 og lærði listir í akademíunni í Stokkhólmi.  Hún hóf snemma að kynna sér spíritisma og kynntist verkum Houghtons og Hugos, en þau voru í hávegum höfð innan spíritískra hreyfinga um gjörvalla Evrópu í þá daga.

Hilma Af Klint byrjaði að teikna og mála automatisma árið 1896, en færði sig fljótt yfir í settlegra abstrakt myndmál og geometríu. Hún hélt sýningu á abstraktmyndum árið 1907 (sjá mynd, t.v. frá árinu 1907) sem hún sagðist gera þegar hún væri í trans eða miðilsástandi og opin inn í aðrar víddir.

Hilma Af Klint var meðlimur í Guðspekifélaginu og Mannspekifélaginu og fór oft til Þýskalands til að hitta Rudolf Steiner, vin sinn og lærimeistara.  Þar kynntist hún Vassilíj Kandinskíj sem var í áþekkum félagskap. Kandinskíj var þá expressjónískur landslagsmálari að leita nýrra leiða í listinni. 

Hvers vegna er saga abstraktlistar ekki saga abstraktlistar?

Hvers vegna er Vassilíj Kandinskíj yfirleitt gefið heiðurinn að vera frumkvöðull abstraktlistar?

1)  Houghton, Hugo og Klint var skítsama um listasöguna og listheiminn.  Þau voru að kanna spíritisma (Kandinskíj var reyndar að því líka en hann var ekki að tala um trans og miðilsfundi eða að einhver æðri vitund málaði í gegnum hann).

2)  Victor Hugo var ekki fagmaður í myndlist.  Hann var rithöfundur sem teiknaði líka.

3)  Georgiana Houghton og Hilma af Klint voru fagmenn í myndlist en þær voru líka konur í karlægum listheimi sem töluðu um trans, miðilsfundi og að einhver æðri vitund málaði í gegnum þær. 

Mér fannst fyndin en líka skrítin fréttin í Fréttablaðinu af bréfi Lindu B. Árnadóttur, fagstjóra fatahönnunar LHÍ, þar sem hún drullaði yfir kjólana sem þær stöllur Eva og Ragnhildur klæddust í úrslitakeppni í forkeppni Júróvisjón.

Maður veit svosem ekki hvort fréttin slíti eitthvað samhengi í textanum hennar Lindu en hún segir kjólana vera þá ljótustu sem hún hafi séð í sjónvarpinu. Það er svosem gott og gilt.  Tvennt sló mig samt. Annars vegar þegar blaðið hefur eftir Lindu að þetta sé ekki hennar persónulega álit heldur væri bréfið byggt á faglegum forsendum. 

Ég mundi hins vegar halda að ljótustu kjólar sem einhver hefur séð í sjónvarpi sé persónulegt álit?  Hvernig er hægt að gefa „smekksdóm"  án þess að skoða eigin tilfinningar gagnvart því sem maður sér?  „Fegurðin býr ekki í hlutnum sjálfum heldur í þeim sem á hann horfir", svo ég vitni í David Hume (og Immanuel Kant).

Einnig sló mig setningin: „Þau hjá RUV bera ekkert skynbragð á hvað er gott þegar kemur að sjónlistum".  Þetta er tvímælalaust rétt hjá Lindu, Ég er samt óviss um hvort  kvöldkjóll Júróvisjónkynnis falli undir sjónlistir, eða að þær Eva og Ragnhildur hafi klæðst þeim á listrænum forsendum.  Þetta var varla hugsað sem „art that you wear" -dæmi?

Reyndar játa ég að listheimskerfið hefur umturnast frá því að við skilgreindum hinar fimm fögru listir sem málaralist, höggmyndalist, byggingarlist, skáldskaparlist og tónlist.   Það er annað módel í gangi, kannski áþekkt og á dögum Tómasar af Aquino þegar málverk og höggmyndir voru undir sama skilgreiningarkerfi og skósmíðar og eldamennska?  En þá var auðvitað ekkert til sem hét „sjónlistir".

Myndin sem fylgir er af kjól eftir Steinunni Sigurðardóttur frá sýningunni á kjólum hennar í Listasafni Reykjavíkur - Kjarvalsstöðum.  Fyrirsætuna þekki ég ekki.

Í vikunni sem leið hélt ég fyrirlestur í viðskiptadeild HÍ.  Lesturinn fjallaði um breytt módel eða listkerfi sem notast er við til að skrá samtímalistasögu.

Ég hef hugsað mér að melda lesturinn annarsstaðar í breyttri mynd og vonast til að hann þróist út frá umræðu sem skapast á hverjum stað.

Í 250 ár höfum við metið listgildið út frá módeli sem sem byggir á forrómantískri fagurfræði og frumkvöðlahugmynd (Sjá t.d. Listkerfi nútímans eftir Paul Oscar Kristeller og  Likeness and Being: The image before the era of art eftir Hans Belting).  Þetta módel varð undirstaða þess að við gátum skráð sannfærandi listasögu (sem kann samt að vera kolvitlaus) og var notað sem viðmið til að ákvarða mikilvægi listamanna í listasögunni.  Þetta módel er nú úrelt þar sem fagurfræði og frumkvöðlahugmynd er ekki lengur mælikvarði á listgildið.  Við höfum nú annað listkerfi og annarskonar pýramídastrúktúr.

Í nýlegri bók, The $ 12 million stuffed shark: The Curious economics of contemporary art , leggur Breski hagfræðingurinn Don Thompson til nýtt viðmið og stigveldi sem hann kallar „gallerípýramídann".  Pýramídinn virkar þannig að listamaður byrjar að sýna hjá litlu lókal galleríi og stígur svo upp þrepin.  Eftir því sem hann kemst að hjá betri galleríum á hann betri möguleika á safnasýningum (galleríin eru brú yfir til safnanna) og um leið styrkist staða hans í samtímalistasögunni og verðgildi á verkum hans hækka. 

Thompson nefnir 20 gallerí á toppi pýramídans, Gagosian, White Cube, Pace Wildenstein o.fl.  þetta eru galleríin sem höndla listamenn eins og Damien Hirst, Neo Rauch, Luc Tuymans, Gerhard Richter, Tracey Emin, Cindy Sherman og Jeff Koons.

Thompson fullyrðir að ef listamaður er ekki vörumerktur hjá galleríi þá er hann ómerkingur í listheiminum.

Í þessu vekur áhuga minn, sem myndlistarmann og gagnrýnanda, að skrásetning á listasögunni er ekki í höndum sömu stétta og áður. Þ.e. að í eina tíð gegndu gagnrýnendur og listfræðingar lykilhlutverki í skrásetningunni en eftir að listmarkaðurinn tók kipp á níunda áratugnum og óx síðan með ógnarhraða hafa hlutverk og völd innan listheimsins færst til.

Gagnrýnendur og listfræðingar hafa í raun ekkert um þetta ferli að segja. Stigveldið ræðst algerlega af markaðnum og skrásetning samtímalistasögunnar byggist þar af leiðandi á velgengni listamanna á listmarkaði og ferilskrá þeirra.  Listgildið, sem áður var metið út frá fegurðargildi, miðast nú við markaðsgildi og skráning samtímalistasögunnar er í höndum sýningarstjóra, galleríista og listaverkasafnara.