Hlynur Helgason tag:fugl.is,2010-01-29:/hlynur_helgason//23 2010-09-06T18:50:19Z Myndlistarmaður og heimspekingur á sviði listmiðlunar Movable Type Pro 5.02 Samhengisverk úr samhengi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.189 2010-09-06T16:33:25Z 2010-09-06T18:50:19Z Það var annaðhvort 8. eða 9. apríl árið 1917 sem sýningarnefnd The Indepentents listsýningarinnar í New York áttu á hatrammri deilu yfir hlut sem Richard Mutt hafði sent inn sem sýningargrip. Gripurinn var hlandskál, ætluð karlmönnum á almenningssalernum, fest á... Hlynur Helgason Það var annaðhvort 8. eða 9. apríl árið 1917 sem sýningarnefnd The Indepentents listsýningarinnar í New York áttu á hatrammri deilu yfir hlut sem Richard Mutt hafði sent inn sem sýningargrip. Gripurinn var hlandskál, ætluð karlmönnum á almenningssalernum, fest á bakinu á stöpul og hroðvirknislega merkt, stórum stöfum, R. Mutt. Nefndin átti í mestu erfiðleikum með að sætta sig við að sýna svo klúran grip á sýningu sem átti að hefja nútímalist til vegs of virðingar, og gerði sér engan veginn grein fyrir því að sjálfur formaður nefndarinnar, virtur franskur myndlistarmaður, var sá sem stóð fyrir verkinu í þeim tilgangi að fletta klæðum af smáborgaralegum hugmyndum aðstandenda sýningarinnar.

Símskeytið sem Robert Rauschenberg sendi sem listaverk á portrettsýningu í Galerie Iris Clert í París árið 1961.

Árið 1961 sendi Robert Rauschenberg símskeyti til Galerie Iris Clert í París með textanum "This is a portrait of Iris Clert, if I say so." Skeytið var framlag Rauschenbergs til sýningar á portrettverkum sem Iris stóð fyrir í galleríi sínu, en jafnframt innlegg í umræðu um tilgang og takmörk listarinnar sem listamenn voru ekki endilega ráðandi afl í að móta.

Árið 1985 varpaði pólski listamaðurinn Krzysztof Wodiczko hakakrossmerki í um tvo tíma á framhlið Suður-Afríska sendiráðsins í Lundúnum. Upphaflega hafði staðið til að varpa mynd af sprengju á súlu Nelson sjóliðsforingja á Trafalgartorgi, en Wodiczko ákvað á síðustu stundu að skipta um skyggnu og nýta sér tækifærið sem bauðst í návígi við sendiráð ríkisins sem enn hélt stefnu sinni um aðskilnað kynþátta til streitu.

Frá vörpun Krzyzstof Wodiczkos á framhlið Suður-Afríska sendiráðsins í Lundúnum árið 1985.

Þessir þrír viðburðir eru með mikilsverðari atburðum í sögu þeirrar tegundar listar sem hefur að markmiði að hafa með inngripi í ákveðna atburðarás bein áhrif á það samhengi sem listin er sýnd í. Í fyrri tilvikunum tveimur var samhengið aðstæður og stofnanir listmenningarinnar sjálfrar. Þar hafa slík verk oft verið áhrifaríkust, þótt vitaskuld séu fjölmörg dæmi um samhengisbundna list sem hefur verið unnin í samhengi sem telst utan hins almenna samhengis listarinnar. Þriðja tilvikið er ágætis dæmi um slíkt, þar sem listamanni er boðið að sýna í almennu samhengi og nýtir tækifærið til að hafa áhrif á það samhengi á annan hátt en stjórnvöld ætluðu honum í upphafi.

Eins og sjá má á þessi tegund listar þó nokkuð langa sögu. Forsendur hennar byggja á því að tilgangur listarinnar sé almennt að hafa áhrif á samfélag sitt og samhengi. Listin getur oft á tíðum heft slík áhrif með hefðbundnum meðulum, en einnig er það hlutverk listarinnar að hafa áhrif á annan máta en gengur og gerist. Þessi þrjú listaverk sem rakin eru hér að ofan eru af þeim meiði, þar sem aðferðin við listsköpunina mótast af því markmiði sem listamaðurinn setur sér og byggir á þeim aðstæðum sem eru fyrir hendi þegar verkið er gert og sýnt.

Nú á dögum er fjöldi góðra listamanna sem hefur tileinkað sér, öðru fremur, aðferðir sem þessar. Þessir listamenn gera góð og sterk verk, ýmist inn í samhengi liststofnana eða úti á meðal almennings, og þá út frá forsendum annarra stofnana samfélagsins. Eins og gefur að skilja eru verk þessi ekki endilega skýrt aðgreind frá því samhengi sem þau eru unnin inn í, þau eru ekki römmuð inn á hefðbundinn hátt, ef svo má segja. Stundum, eins og í tilviki Duchamps, kemur listrænt gildi og áhrif þeirra ekki glögglega fram fyrr en löngu eftir að atburðirnir sem þau tengdust eru liðnir. Stundum, eins og í tilviki Rauschenbergs, byggir listræn virkni verksins að mestu á framsetningu listamannsins sjálfs, að hann setji það fram sem listaverk og skilgreini þannig samhengi þess í verkinu sjálfu. Stundum, eins og í tilviki Wocziskos, verður verkið að listaverki einungis vegna þess að sá sem gerði það er viðurkenndur listamaður og verkið ósjálfrátt túlkað í því samhengi.

Þegar um hefðbundin listaverk, sem vinna inn í hefðbundið listsamhengi, er að ræða, þá er engin þörf á því að velta því fyrir sér hvort um listaverk er að ræða, heldur geta menn snúið sér beint að fagurfræðilegri umræðu um gildi þeirra og gæði, sem eru orð sem fjalla, í einfölduðu máli, um áhrif þeirra. Þegar listaverk eru unnin á annan hátt, eins og á við um þau þrjú verk sem talin eru hér að ofan, þá er, á hinn bóginn, nauðsynlegt að skoða heildarsamhengi þeirra áður en hægt er að meta þau með fagurfræðilegum mælikvörðum. Þá vakna upp spurningar um á hvaða hátt þau eru listaverk, og hvernig þau eru það. Að vekja slíkar spurningar er einmitt eitt af markmiðum listamannanna sem í hlut eiga, þær eru einmitt mikilvægur hluti þess samhengis sem þeir eru að vinna inn í. Þegar búið er að reyna að svara þeim, að einhverju marki, þá er hægt að snúa sér að hefðbundnari umræðu um gildi þeirra og gæði.

Frá sýningu Libiu Castro og Ólafs Ólafssonar á verkinu 'Lobbyists' í Nýló í september 2010.

Í Nýlistasafninu sýna þau Libia Castro og Ólafur Ólafsson núna verkið Lobbyists, en það verk byggir einmitt á forsendum áðurnefndrar samhengislistar um áhrif sín og viðtökur. Verkið er að stofni til heimildarmynd, afbrigði fréttaskýringarmynda, um svokallaða lobbíista sem starfa við Evrópuþingið. Í verkinu fylgjumst við meðal annars með lobbíista Greenpeace, auk þess sem verkið veitir okkur innsýn í heim og verklagshætti annarra lobbíista á þinginu. Sem heimildarmynd er myndin þokkalega áhugaverð, sér í lagi fyrir þá sem áhuga hafa á miðstjórnarvaldi Evrópusambandsins eða eiga hagsmuni sína undir því valdi. Hún hefði trúlega að mestu leyti fallið ágætlega inn í almenna dagskrá gagnrýnna sjónvarpsstöðva í Evrópu eða Ameríku, og ekki er ósennilegt að viðtökur hennar þar hefðu reynst jákvæðar. Að hljóðrás sögumanns er söngluð að meira eða minna leyti hefði ef til vill þótt nokkuð óvenjulegt á slíkum vettvangi, en þó ekki svo að það hefði haft teljandi áhrif.

En Ólafur og Libia hafa valið mynd sinni annan farveg; í stað þess að leita á mið gagnrýnnar fjölmiðlunar sýna þau sköpunarverk sitt á vettvangi gagnrýnnar listar. Þau gera því þá kröfu að verkið sé ekki metið sem fjölmiðlaverk, heldur sem listaverk. Þar staðfæra þau verkið úr almennu samhengi fjölmiðlunar og færa það inn í sértækt samhengi listsýningar. Með þeirri aðgerð breyta þau forsendum verksins og umgjörð, gera það samhengislistaverki, ef svo má segja, og þar af leiðandi undirorpið umræðu um gildi og forsendur myndarinnar sem listaverks, auk þess sem það verður einnig undirorpið fagurfræðilegu mati á gæðum sínum.

Í texta sem fylgir sýningunni eru ýmsar góðar upplýsingar um feril verksins og aðstæður. Þar kemur fram að það byggi á rannsóknum listamannanna á þeim aðstæðum sem kynntar eru í verkinu, og að hljómsveitin Hjálmar og breska leikkonan Catherine Delton hafi í sameiningu unnið hljóðrásina. Einnig kemur fram að verkið hefur hlotið góðar viðtökur og verðlaun við sýningar í Hollandi, þannig að ljóst er að á þeim slóðum er almennt mat manna að verkið hafi nokkurt fagurfræðilegt og listrænt gildi. Í sýningartexta kemur einnig fram að sýningin á verkinu sé frumsýning þess á Íslandi, sem er orðalag sem sjaldnast er notað um myndlistarverk, þótt það sé almennt notað um kvikmyndir og leikverk.

Það er kannski það sem veldur erfiðleikum við sýningu og móttöku verksins hér á landi. Um er að ræða samhengislistaverk, sem virðist vera gert út frá samhengi umræðu á meginlandi Evrópu, vera svar við aðstæðum á þeim slóðum. Það má vel ímynda sér að það spili skemmtilega inn í heita umræðu um Evrópumál í Hollandi, til dæmis. Framsetning þessa samhengisverks er hinsvegar þannig hér á landi að ekki virðist á hreinu í hvaða samhengi það er hugsað, það er ekki skýrt á hvaða hátt þessi heimildarmynd, með myndlistarlegum áherslum, gæti átt í samspili við allt aðra umræðu um þessi mál hér á landi.

Það á almennt við um listaverk sem byggja á samhengi að eðli þeirra er að mörgu leyti staðbundið, tengt þeim aðstæðum og samhengi sem þau eru búin til í. Vegna þessa er oft erfiðleikum bundið að flytja þau úr því samhengi inn í annað samhengi, ólíkt til dæmis flestum kvikmyndum þar sem forsendan er sú að þær falli inn í almennt samhengi. Slíkar kvikmyndir er hægt að sýna á mörgum ólíkum stöðum og við ólíkar menningaraðstæður án þess að innihald þeirra og áhrif veikist að neinu marki. Það hvarflar að manni að við yfirfærslu Lobbyists inn í íslenskt myndlistarsamhengi hafi staða og eðli verksins sem listaverks að sumu leyti gleymst, því aðstæður við framsetningu og sýningu verksins hér eru mikið frekar eins og um kvikmyndaverk væri að ræða, en þau er yfirleitt auðveldara að sýna óháð samhengi.

Samhengislistaverk eru, sem fyrr segir, gerð fyrir ákveðið samhengi, og byggja stöðu sína sem listaverk á því samhengi. Þetta felur í sér að þegar þau eru flutt yfir í ólíkt samhengi og ólíkar aðstæður, þá krefst það þess að talsverð vinna sé lögð í yfirfærsluna þannig að verkið meiki sens í því umhverfi sem það er fært í. Þessi þáttur hefur því miður brugðist við sýningu á Lobbyists Ólafs og Libiu í Nýlistasafninu. Vegna þessa virkar verkið ekki sem skyldi. Á Nýló skortir það einfaldlega þann stuðning og aðlögun sem það þyrfti miðað við breytt samhengi. Vegna þessa er framsetningin of veik til þess að hægt sé að skoða verkið alvarlega út frá listrænu samhengi. Spurningar um hvort það er listaverk og hvernig vakna í raun ekki þegar verkið er skoðað í Nýló. Vegna þessa verður verkið einungis þokkalega áhugaverð heimildarmynd, en skortir greinilega að vekja þær knýjandi spurningar sem maður ímyndar sér að það hafi ef til vill gert þegar það var sýnt í Hollandi. Hér vakna þær ekki, og þess vegna eru þær knýjandi ástæður ekki til staðar sem þyrfti til þess að ástæða væri til að fjalla um verkið út frá fagurfræðilegum forsendum. Meira að segja hljóðrásin, sem að sögn er fyndin og áhrifarík á sýningum í Hollandi, verður hér á landi veikburða tilraun til að gera nokkuð hefðbundna heimildarmynd að listaverki. Hér virkar hún einungis sem listrænn mannerismi.

]]> Geta þjóðaratkvæðagreiðslur eflt lýðræði? tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.184 2010-07-27T12:00:00Z 2010-07-27T15:05:08Z Umræðan í kjölfarefnahagshrunsins einkenndist af miklum trúnaðarbresti á milli almennings, handhafa fullveldis, og stjórnvalda. Í kjölfarið hafa komið fram margvíslegar kröfur um endurbætur á stjórnkerfinu, skiljanlega. Hugmyndir þessar eru margar áhugaverðar, en misraunhæfar ef krafan um eflingu lýðræðis er höfð... Hlynur Helgason Umræðan í kjölfarefnahagshrunsins einkenndist af miklum trúnaðarbresti á milli almennings, handhafa fullveldis, og stjórnvalda. Í kjölfarið hafa komið fram margvíslegar kröfur um endurbætur á stjórnkerfinu, skiljanlega. Hugmyndir þessar eru margar áhugaverðar, en misraunhæfar ef krafan um eflingu lýðræðis er höfð að leiðarljósi. Ég hef undanfarið reynt að fara vel í saumana á íslensku lýðræði og reint þá veikleika og þverstæður sem það byggir á, með það í huga að geta komið fram með raunhæfar hugmyndir um endurbætur, til að styrkja stoðir lýðræðisins og færa völdin á meira sýnilegan hátt í hendur almennings. Ofarlega í umræðunni undanfarið hefur verði krafan um beint lýðræði, þar sem íbúar geta tekið ákvarðanir um mikilvæg málefni án milliliða í kosningu. Sem hugsjón er þessi hugmynd, að mínu mati, bæði falleg og æskileg. Í framkvæmd eru þó ýmis vandvæði sem þarf að skoða vel áður en lengra er haldið. Það er nefnilega ekki sjálfgefið að það að færa meira af ákvörðunartökunni yfir í beinar kosningar leiði til meira lýðræðis, og reyndin hefur reyndar verið sú hingað til að oftar en ekki hafa beinar kosningar skert völd almennings. Hins vegar eru einnig leiðir vði skipulagningu beins lýðræðis þar sem í aðdraganda kosninganna og framkvæmd er hægt að koma að uppbyggilegri umræðu.

Horft yfir Sarajevo í Bosníu. Einn af mörgum grafreitum þeirra sem létust í stórskotaliðsárásum samlanda sinna úr fjöllunum í kringum borgina er niðri til hægri í fletinum. Hræðilegt dæmi um hvernig ekki tókst að byggja upp menningu málamiðlana stjórnmálum þegar einræði Títós lauk í Júgóslavíu.

Áður en ég held lengra, vil ég fyrst rifja upp forsendur lýðræðis, til að undirstrika á hvaða hugsjónum stjórnkerfi nútímans byggja. Segja má að lýðræðishugmyndir Vesturlanda hafi fyrst hlotið verulega umræðu á átjándu öld, og að þessar hugmyndir hafi í grundvallaratriðum haldið sér sem grunnur að stjórnkerfinu og valdaframsali almennings. Framkvæmdin hefur þó í gegnum tíðina yfirleytt verið misjöfn, og erfiðlega hefur gengið á mörgum stöðum að koma hugmyndunum í framkvæmd.Vesturlandabúar telja sig búa við lýðræði, en oft er raunin meir í ætti við einræði eða konungsveldi. Hugmyndirnar, eins og þær komu fram á 18. öld, byggðu í sinni einföldustu mynd á því hvernig menn ímynduðu sér aðstæður í borgríkjum á Grikklandi til forna. Þar byggði kerfið á  forréttindastétt borgara, þeirra karla sem voru í góðum efnum og gátu látið aðra vinna fyrir sig. Iðnaðarmenn, listamenn og verkafólk, hvað þá konur, voru ekki talin hæf í þennan hóp, vegna þess að þetta fólk hafði annaðhvort (s.s. konurnar) ekki náttúrulegar gáfur til að bera til að taka mikilvægar ákvarðanir, eða (s.s. karlarnir) tíma til að sinna slíkum hlutum vegna vinnu sinnar. En, svo haldið sé áfram, þessir karlar, borgarar, komu reglulega saman á fundum til að skera úr um sameiginleg hagsmunamál borgarinnar, setja lög og taka þær ákvarðanir sem þurfti að taka í samfélaginu. Fundir borgaranna voru lýðræðislegir, þetta var í grunninn beint lýðræði þessara sjálfskipuðu fulltrúa heildarinnar, enda fjöldinn ekki slíkur að þeir gætu ekki komið saman allir í þægilegum salarkynnum eða á torgum. Umræðan á þessum þingum borgaranna var yfirleytt vinsamleg, eins og við eigum að kynnast í félögum þar sem allir hafa saemiginlegra hagsmuna að gæta. Í þessu fólst ein af meginstoðum lýðræðis, s.s. það að reynt var að ná fram sem breiðustu samkomulagi um málefnin áður en ákvarðanir voru endanlega teknar, samkomulagi sem flestir ef ekki allir gátu sætt sig við. Þetta var því í raun fjölskipað lýðræði, þar sem hefðir gerðu ráð fyrir því að reynt væri að samhæfa sjónarmið meirihluta og minnihluta, í eins miklum mæli og það var hægt, áður en ákvarðanir voru teknar. Þó fól þetta herramannssamkomulag í sér, að ef möguleg málamiðlun var ekki möguleg, þá var hægt að leysa málin þannig að meirihluti réði. Þetta var því það sem ég vill kalla raunverulegt lýðræði en ekki meirihlutaræði. Hugmyndin var sú að meirihluti beitti sér ekki nema sem neyðarúrræði, sem þrautarvari til að koma í veg fyrir að pattstaða gæti komið upp og allar tilraunir til að ná samkomulagi þraut.

Nútíma lýðræði byggir á þessari ímynd, en vitaskuld er hún ekki framkvæmanleg og í reynd verður ávallt að víkja frá henni að einhverju leyti. Lýðræðisumbætur, eins og þær sem ég hef mælt fyrir, fela þessvegna ávallt í sér að stefnt skuli að lýðræðishugsjóninni, þótt aldrei verði hægt að uppfylla hana.

Allt frá upphafi hefur verið vikið frá forsendum hennar, aðallega vegna þess að í raun er ekki hægt að framkvæma hugmyndina nema í litlum félögum manna. Um leið og fjöldinn er orðinn mikið meira en, segjum, 500, þá verður að gera málamiðlanir. Í smáum borgríkjum á Grikklandi til forna fólst málamiðlunin upphaflega í því að takmarka fjölda borgara, með því að láta efnahag og hagsæld ráða hverjir réðu. Þar skipaði borgarastéttin sig sjálf sem fulltrúa kvenna, þræla, iðnaðarmanna, listamanna og verkamanna. Í reynd má segja að þessi hugmynd hafi haldið áfram allt fram á miðaldir, í lénskerfinu, þar sem aðallinn vegna yfirburða sinna var sjálfskipaður í því að stjórna.

Það var einnig ljóst, strax í Grikklandi, um leið og stjórnkerfið varð flóknara, að þing borgara gat einungis séð um að setja reglur, en að einfaldara kerfi þyrfti um framkvæmdina. Vegna þessa þróuðust ýmis kerfi stjórnunar, þar sem borgararnir veittu fulltrúa  umboð til að fara með framkvæmdavaldið.  Þeir skipuðu ýmist landstjóra, konung, og að lokum, í Rómarveldi, lauk þessu með því að keisari var skipaður. Eftir þetta varð ekki aftur snúið, framkvæmdastjórarnir tóku sér smátt og smátt meiri völd, þar til þeir voru ekki lengur bundnir skipan borgaranna, heldur töldust sjálfskipaðir. Til að einfalda hlutina, þá má segja að með þessu móti hafi lýðræðið orðið að einveldi konungs og aðalsmanna, án þess að nokkur fengi rönd við reist. Og í nútíma lýðræði eru þessar ólíku stefnur enn sprelllifandi. Annars vegar eru hefðir og tilhneigingar í átt til aukinnar umræðu og aukinnar málamiðlunar, hins vegar eru gagnstæðar hefðir og tilhneigingar í átt til meirihlutaræðis og einstrengislegrar stjórnunar. Báðar þessar hneigðir eru áberandi á Íslandi, í mismiklum mæli þó. Þegar umræðan snýr að beinu lýðræði, þá er mikilvægt að skoða að framkvæmd þess getur í raun styrkt meirihlutaræðið, og þar með grafið undan lýðræði, en einnig er mögulegt að beint lýðræði geti í raun eflt umræðu og styrkt hugmyndir um málamiðlun. Það veltur allt á framkvæmdinni.

Þegar hefðbundnar íbúakosningar eru skoðaðar, sér í lagi út frá framkvæmd þeirra á Íslandi, þá byggir framkvæmd þeirra á því að boðið er upp á einn valkost, sem kjósendur geta annaðhvort samþykkt eða hafnað. Þetta þýðir að strax í aðdraganda kosninganna er búið að loka fyrir lýðræðislegar umræður og möguleika á málamiðlun, sem er einn af hornsteinum lýðræðis. Það er þegar búið að fastákveða hvaða niðurstöður eru í boði. Það er því greinilegt að þessi tegund af beinu lýðræði er í raun meirihlutaræði í sinni hreinustu mynd, án nokkrra möguleika á málamiðlun.

Það geta þó, út frá umræðunni um lýðræði hér fyrir ofan, komið upp aðstæður þar sem þörf er á atkvæðagreiðslu af þessu tagi. Það á við þegar um greinilega pattstöðu er að ræða um mikilvægt málefni, og búið að fullreyna að málamiðlun er ekki möguleg. Ef við skoðum hins vegar sögu íslenskra íbúakosninga, þá má segja að þessi forsenda hafi sjaldnast verið til staðar þegar boðað hefur verið til kosninga. Í umæðunni um flugvallarmálið í Reykjavík voru margir kostir í stöðunni. Það voru uppi hugmyndir um að flytja völlinn til Keflavíkur með öflugum samgöngubótum, flytja hann upp á heiði, flytja hann út á Löngusker, eða fækka flugbrautunum og minnka þannig umfangið. Almenningi í Reykjavík gafst hinsvegar ekki kostur á að koma að þeirri umræðu, heldur gat einungis samþykkt eða hafnað því að flugvöllurinn skyldi vera látinn fara. Auk þess hafði engin tilraun verið gerð til málamiðlana á neinn sýnilegan máta áður en atkvæðagreiðslan átti sér stað. Það sama á við um stækkunarhugmyndir við álverið í Hafnarfirði, þar hefði mátt setja fram mun fjölbreyttari hugmyndir í stöðunni, eða reyna að finna málamiðlun á milli sjónarmiða aðila. Í Icesave málinu voru aðstæður hins vegar aðrar en í þessum tveimur dæmum. Þar hafði viss málamiðlun átt sér stað á þingi. Sú málamiðlun hafði hins vegar skilað niðurstöðum sem enginn í raun þorði að bera ábyrgð á, hvorki Alþingi, ríkistjórn, né forseti. Málið, sem í raun fól ekki í sér neina valkosti, var því sett í hendur almennings þannig að allir þeir sem hefðu átt að bera ábyrgð gætu þvegið hendur sínar af því.

Engin af þessum atkvæðagreiðslum stóðst þá kröfu að vera lokaþrautarvari í málum þar sem ágreiningur meiri- og minnihluta var í raun óbrúanlegur. Þó hefur sú staða komið upp, þó nokkuð oft, að slíkur óbrúanlegur ágreiningur hefur átt sér stað. Í öllum þeim tilvikum hefur Alþingi valið að knýja fram niðurstöðu í skjóli meirihluta, og tekið ábyrgð á því. Þetta átti t.d. við við inngönguna í NATO, inngönguna í EES, þegar kvóti var gerður framseljanlegur, eða þegar skattar á auðmenn voru lækkaðir úr 30% niður í 10%. Í þessum málum var uppi ágreiningur um grundvallarmál sem menn töldu að ekki væri hægt að gera málamiðlun um. Alþingi tók sjálft á þessum málum, þótt ef til vill hefðu þau átt erindi í beina já/nei atkvæðagreiðslu til að tryggja umboðið.

Það er því ljóst að yfirleytt hafa íbúakosningar hér á landi hingað til ekki verið sérlega lýðræðislegar, heldur borið mark ómarkvissrar beitingar meirihlutavalds. Þótt já/nei kosningar geti verið nauðsynlegar í neyðartilvikum, þá eru þær ekki æskilegar út frá lýðræðissjónarmiðum vegna þess að í framkvæmd þeirra er skipulega girt fyrir umræðu og málamiðlun, sem eru hornsteinar lýðræðisins. Þótt almenningur hafi síðasta orðið í atkvæðagreiðslunni, hefur aðkoma hans að því ferli sem er undanfari hennar yfirleitt verið lítill; Það hefur verið á ábyrgð þeirra sem ákvörðun hafa tekið um atkvæðagreiðsluna. Þetta form á framkvæmd beins lýðræðis er því óæskilegt, en það þýðir hinsvegar ekki að beint lýðræði sé ekki framkvæmanlegt ef rétt er að því staðið.

Til þess að borgarakosningar séu lýðræðislegar þarf að byggja kosningarnar þannig upp að borgarar geti bæði lagt til hugmyndir um valkosti fyrir kosningarnar og í kjölfarið valið á milli margra kosta í kosningunum sjálfum. Á þann hátt er hægt, við undirbúning kosninga, að bjóða einstaklingum og hópum að koma með tillögur að valkostum. Sérstök dómskvödd nefnd ynni síðan úr þeim kostum þá valkosti sem kjósendur vilja að verði hægt að kjósa um í kosningunum sjálfum. Þetta leiddi af sér að umræðan yrði opin í undirbúningsferlinu og að íbúar ættu þess kost að geta lagt til þá kosti sem kosið væri um í kosningunum sjálfum.

Um marga kosti yrði því kosið í kosningunum, þannig að margar leiðir til málamiðlunar væru til staðar, í stað þess að bjóða einungis upp á einn eindreginn valmöguleika eins og hefð er fyrir. Til að fá raunhæfa niðurstöðu úr slíkum kosningum eru margar þrautreyndar leiðir. Ein sú einfaldasta, sem miðar að því að ná samkomulagi um jákvæðan möguleika, byggir á yfirfærslu atkvæða. Þetta er svipuð aðferð og notuð er við persónukjör, nema hvað hún er einfaldari þar sem einungis einn valkostur stendur uppi að lokum. Samkvæmt þessari aðferð númera kjósendur þá kosti sem þeir gætu mögulega sætt sig við í forgangsröð. Þegar búið er að telja atkvæði í fyrstu umferð, og fá þannig niðurstöðu um hvað fólk myndi helst vilja kjósa, er sá kostur sem fæst atkvæði hefur fengið felldur út og atkvæði kjósenda færð yfir á næsta valkost þeirra. Þetta er endurtekið þar til einn kostur hefur fengið meira en helming atkvæða, eða þegar einungis eru tveir kostir eftir, en þá sigrar sá sem hefur fengið fleiri atkvæði.

Þetta tryggir að möguleikar á málamiðlun eru hluti af kosningunni sjálfri, og niðurstaðan í samræmi við hvað borgararnir vilja sætta sig við í raun, í átt að málamiðlun. Kjósendur eiga möguleika á því að leggja til þá kosti sem í boði eru, og geta síðan forgangsraðað þeim í kosningunni sjálfri. Málamiðlunin kemur síðan fram í niðurstöðum kosninganna, studd meirihluta kjósenda. Í kosningum sem þessum hafa kjósendur bæði aðkomu að skipulagi kosninganna, auk þess að ráða niðurstöðu þeirra í samfélagi við aðra kjósendur.

Dæmi um framkvæmd slíkra kosninga gæti verið kosningin um flugvöllinn í Reykjavík, þar sem íbúar gátu einungis valið um að samþykkja eða hafna einum kosti, þótt um marga aðra hafi verið að velja í raun. Það væri hægt að ímynda sér að kostir á kjörseðli hefðu verið einhvernveginn svona:

    a) Óbreytt ástand. Innanlandsflug og æfingaflug í Reykjavík. Millilandaflug í Keflavík.

    b) Óbreytt ástand, nema hvað æfingaflug er flutt til Keflavíkur.

    c) Reykjavíkurflugvöllur stækkaður og allt flug flutt þangað.

    d) Reykjavíkurflugvelli lokað. Allt flug flutt til Keflavíkur.

    e) Reykjavíkurflugvöllur minnkaður í eina flugbraut. Innanlandsflug í Reykjavík. Annað flug í Keflavík.

    f) Reykjavíkurflugvöllur minnkaður í eina flugbraut. Innanlandsflug í Reykjavík. Annað flug í Keflavík. Hraðlest til Keflavíkur.

    g) Reykjavíkurflugvelli lokað. Allt flug flutt til Keflavíkur. Hraðlest til Keflavíkur.

    h) Reykjavíkurflugvelli lokað. Innanlandsflug á Lönguskerjum. Millilandaflug í Keflavík.

     i) Reykjavíkurflugvelli lokað. Innanlands- og millilandaflug á Lönguskerjum. Varaflugvöllur í Keflavík.

Öllum þessum kostum hefðu síðan fylgt greinargerðir um kostnað og mögulegan framkvæmdatíma, þannig að kjósendur gætu tekið raunhæfa ákvörðun. Kjósendur hefðu síðan raðað þeim kostum sem þeir gætu sætt sig við í forgangsröð. Heildarniðurstaða hefði síðan verið sá kostur sem flestir hefðu getað sætt sig við, eðlileg málamiðlun. Ef til vill hefði niðurstaðan verið sú sama og varð; að flytja innanlandsflug og æfingaflug til Keflavíkur og leggja Reykjavíkurflugvöll niður. Þó gæti líklegri niðurstaða verið meir í takt við það hvernig sveitarstjórnir í kjölfar kosninganna hafa túlkað niðurstöðuna. Eins og er virðist stefna í að Reykjavíkurflugvöllur verði rekinn með eina flugbraut fyrir innalandsflug. Keflavíkurflugvöllur yrði þá áfram alþjóðaflugvöllur og varaflugvöllur fyrir innanlandsflugið. Reykjanesbær gerir ráð fyrir lestarteinum í sínu skipulagi, þannig að kannski verður það raunin að lokum, í heildarmálamiðluninni. Enginn af þessum kostum var á borði borgara í kosningunni sjálfri, þótt þeir hefðu allir átt að vera það.

Á sama hátt hefði átt framkvæma aðrar kosningar. Ef til vill hefðu íbúar vilja samþykkja stækkun álvers í Hafnarfirði með mikið strangari umhverfisskilmálum, eða á móti viljað loka álverinu í áföngum. Í tilvonandi kosningum um aðgang Íslands að Evrópusambandinu er heldur ekki sjálfgefið að einungis eigi að kjósa um einn kost, þótt það virðist stefna í að það verði raunin. Það gæti verið að einhverjir kjósendur vilji leggja til að kosið verði um sambandið við Evrópusambandið í heild, en um það hafa íbúar í reynd aldrei fengið að kjósa. Í því tilviki gætu kostirnir orðið að minnsta kosti þrír:

    a) Innganga í Evrópusambandið.

    b) Að ganga ekki í Evrópusambandið, en halda áfram sambandi við það í gegn um Evrópska efnahagssvæðið.

    c) Að ganga ekki í Evrópusambandið, og segja samhliða upp samningum um Evrópska efnahagssvæðið.

Það er ekki nema eðlilegt að málið í heild verði tekið fyrir, þegar um það á annað borð verður kosið í beinum kosningum.

Það er þannig, að ef menn hugsa sér, eins og lagt hefur verið til ítrekað, að auka hlut beins lýðræðis á Íslandi, þá er afar mikilvægt að byggja upp kerfi þar sem íbúar geta lagt til ólíka valkosti í kosningunni sjálfri. Þetta er nauðsynlegt til að kosningin byggi á forsendum umræðu, málamiðlana og lýðræðis, en ekki á forsendum einhliða meirihlutaræðis, eins og raunin hefur verið í íbúakosningum hér á landi hingað til.


]]> Tillaga um þrískiptingu framkvæmdavalds á Íslandi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.183 2010-07-26T12:00:00Z 2010-07-28T00:16:45Z Á sviði framkvæmdavalds á Íslandi, í sveitarstjórn og landstjórn, eru fjölmörg málefni óleyst og erfið úrlausnar. Það er einnig langt frá því nokkur sátt um hvernig þessum málum skuli háttað í framtíðinni. Á sviði landstjórnar hafa menn lengi sýnt... Hlynur Helgason Á sviði framkvæmdavalds á Íslandi, í sveitarstjórn og landstjórn, eru fjölmörg málefni óleyst og erfið úrlausnar. Það er einnig langt frá því nokkur sátt um hvernig þessum málum skuli háttað í framtíðinni. Á sviði landstjórnar hafa menn lengi sýnt áhuga á að skilja betur og skýrar á milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds, án þess þó að hafa komið með skýrar og framkvæmanlegar tillögur þar að lútandi. Á sviði sveitarstjórnarmála eru sumar einingar of smáar og óhagkvæmar, á meðan aðrar eru of stórar, þannig að borgarar eru ósáttir við möguleika sína til að hafa áhrif. Einnig skortir á að það sé samræmi á milli landstjórnarstigs og sveitarstjórnarstigs, þótt ljóst sé að í raun skiptist framkvæmdavaldið á milli þessara tveggja stjórnunarstiga. Stefnt er að því að flytja verkefni á milli þessara stiga, þótt stjórnskipunarlega séu þau mjög ólík. Vegna þessa er nauðsynlegt að skoða forsendur málsins og leggja til heildstæða hugmynd um úrbætur.

forsetaholl Montevideo
Nýja forsetahöllin í Montvideo í Úrúgvæ, en þar er forseti kosinn í konungsstað sem handhafi framkvæmdavalds eins og í öðrum ríkjum Ameríku þar sem konungur var settur af í blóðugri uppreisn. Hér byggja þeir mikla byggingu til að tryggja völd forseta enn betur, gegn ítrekuðum kröfum um stjórnkerfisumbætur í átt til þingræðis í Evrópu.

Svo litið sé á einstaka þætti málsins, þá er í fyrsta lagi ljóst að reglur um skipan ríkisstjórnar, 1. stigs framkvæmdavaldsins, eru ekki mjög skýrar. Formlega skipar forseti ráðherra, samkvæmt stjórnarskrá. Í reynd eru þeir skipaðir að undirlagi og samkvæmt tillögu meirihluta Alþingis, og oftast úr hópi þingmanna. Kjósendur eru ekki beint aðilar að skipan framkvæmdavaldsins, heldur fer hún fram í gegn um löggjafarþingið. Á þingi eru menn ósáttir við að sjötti hluti kosinna þingmanna getur ekki sinnt löggjafar- og eftirlitshlutverki sínu sem skyldi, enda báðumegin við borðið með ærin verkefni á sviði ríkisstjórnar. Þetta skapar álag og streitu á Alþingi. Í sveitarstjórnum eru vandamálin hinsvegar önnur. Á landsbyggðinni eru mörg sveitarfélög of lítil til að vera í raun rekstrarhæf á meðan önnur eru það víðfeðm að kjósendum í einstökum byggðarlögum finnst þeir ekki hafa nóg að segja um málefni eigin sveitar eða bæjarfélags. Á höfuðborgarsvæðinu eru fjölmargar sveitarstjórnir sem bera ábyrgð í heild á hlutum svæðisins. Þeim gengur oft afar illa að samhæfa aðgerðir, framkvæmdir og þjónustu. Því fylgir margvíslegt óhagræði fyrir íbúana, auk þess sem það leiðir oft til mikillar óreiðu í rekstri. Á sama tíma eru margir íbúar stærsta sveitarfélagsins, Reykjavíkur, óánægðir með að hafa ekki meiri aðkomu að ákvörðunum sem snerta þeirra bæjarhluta eða hverfi. Það má því segja að bæði á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu séu sveitarfélögin bæði of stór og of lítil til að sinna hlutverki sínu á fullnægjandi hátt.

Það má því vera ljóst að mikil þörf er á að endurskipuleggja í heild framkvæmdavaldið á Íslandi. Það þarf skýrari umgjörð um ríkisstjórn og aðgreiningu frá löggjafarvaldi. Að sama skapi þarf að leysa það að sveitarstjórnir eru oft of litlar og sundraðar til að sinna þörfum íbúa á hagkvæman hátt, en á sama tíma iðulega of stórar einingar til að sinna þörfum íbúa í sínu nágrenni. Auk þess er framkvæmdavaldinu tvískipt í lögum, aðrar reglur eiga við um ríkisstjórnarstigið en sveitarstjórnarstigið, þótt þau í raun séu af sama meiði og þurfi að geta skipt á milli sín ábyrgð í fullu umboði kjósenda.

Ég tel að með að endurskipuleggja framkvæmdavaldið á Íslandi þannig að það verði á þremur stigum, í stað tveggja nú, væri hægt að leysa mörg brýnustu og erfiðustu málin. Ennfremur með því að tryggja að til allra þriggja stiga framkvæmdavaldsins veyrðirði kosið á sama hátt og að það valdaframsal sé skýrt skilgreint í stjórnarskrá. Það tryggði að valdaframsal til allra stjórnstiga yrði sambærilegt og að þótt verkaskiptingu á milli þeirra væri breytt fæli það ekki í sér breyttar forsendur á umboði gagnvart kjósendum. Hingað hafa kjósendur kosið þing, sem skipar ríkisstjórn til að sjá um málefni fatlaðra. Þegar þau mál, eins stendur til, eru færð til sveitarstjórna, þá eru þau færð yfir til stjórnvalds sem kosið er til á öðrum forsendum, í binni kosningu án aðkomu löggjafarvaldsins. Þarna er verið að gera breytingar á tveimur stigum, án aðkomu kjósenda. Þessi atriði þarf að skilgreina í betur í stjórnarskrá, ólíkt því sem nú er. Nú segir í stjórnarskrá að skilið skuli á milli framkvæmda- og löggjafarvalds, en ekki á hvaða hátt. Þeirri reglu er fylgt hvað varðar sveitarstjórnarstigið, en ekki í reynd hvað varðar ríkisstjórn. Með því að bæði stigin fylgi samræmdri reglu, og skýrt sé kveðið á um hvernig breytingar verði gerðar á ábyrgð hvers þreps fyrir sig, yrði framkvæmdavaldið bæði lýðræðislegra og framsal valds frá almenningi til þess skýrara og opnara.

Tillagan mín felur sem sagt í sér að framkvæmdavaldið verði þrískipt, og reglur um það settar í stjórnarskrá. Fyrsta og efsta þrepið yrði ríkistjórnin, með ábyrgð á þeim málum sem snerta landið í heild. Núverandi sveitarstjórnarstigi yrði breytt í tvö þrep, 2. þrep og 3. þrep framkvæmdavalds. Þetta gæti falið í sér að yfir höfuðborgarsvæðið yrði skipuð ein borgarstjórn á þrepi 2, núverandi bæir og hreppir innan borgarinnar yrðu með sjálfstjórn sinna sérmála á þrepi 3, auk þess sem hverfi núverandi Reykjavíkurborgar fengju einnig sjálfstjórn í sínum sérmálum á þrepi 3. Úti á landi þyrfti að útfæra stjórnir yfir heildstæðum landsvæðum á þrepi 2. Það væri ekki fjarri lagi að kalla þau svæði byggðir eða þing út frá núverandi þróun. Núverandi hreppir og bæir héldu síðan sjálfstjórn í sérmálum á þrepi 3. Þetta þarf að skoða vel við útfærslu því trúlega væri æskilegt að skipta sumum þeim sveitarfélögum sem þegar hafa sameinast upp á þrepi 3, þótt þau yrðu hluti af stærri heild á þrepi 2.

Kosningar til allra þriggja þrepa framkvæmdavaldsins færu síðan fram á sama hátt. Trúlega mætti ímynda sér að 5-7 fulltrúar fengju kosningu á þrepi 3, fyrir hverfi, bæi og byggðarlög. Það mætti ímynda sér að 11-15 fulltrúar fengju kosningu á þrepi 2, fyrir borgir og byggðir eða þing. Til landstjórnar þyrfti síðan trúlega á milli 15-21 fulltrúa. Það sem þetta felur í sér er að svipað kerfi og nú er við lýði í sveitarstjórnarkosningum yrði einnig tekið upp við kosningu ríkisstjórnar, að ríkisstjórn yrði fjölskipuð, ólíkt því sem nú er. Vitaskuld, eins og ég hef fjallað um áður, þarf samhliða að gera endurbætur á því hvernig fulltrúar eru kosnir. Þar væri trúlega æskilegast að kosningin fæli í sér persónukjör, með yfirfæranlegu atkvæði, og skýrum reglum um kynjaskiptingu á framboðslistum. Að mínu mati er þetta lýðræðislegasti kosturinn, sem gefur almenningi mest ítök í því að hafa áhrif á það hverjir sitja á valdastólum.

Lykilatriði þessa fyrirkomulags er að ríkisstjórnarkjör yrði óbundið Alþingi og framkvæmdavaldið allt fengi þannig sjálfstæði frá löggjafarvaldinu, eins og á við um sveitarstjórnarstigið við núverandi aðstæður. Þetta leiddi einnig af sér, eins og áður segir, að ríkisstjórn yrði fjölskipuð, eins og borgar- og bæjarstjórnir eru nú. Í framkvæmd gæti það þýtt að meiri- og minnihluti skipti með sér ábyrgð, eins og reynt er að gera tilraunir með í Reykjavík í kjölfar síðustu kosninga. Líklega yrði þó raunin, til að byrja með,  að meirihluti í ríkistjórn færi í raun með völdin og skipaði ráðherra úr sínum röðum. Fjölskipuð ríkisstjórn þýddi þó að tryggt yrði að minnihlutinn hefði fullan umsagnar- og tillögurétt á öllum stigum framkvæmdavaldsins, eins og er reyndin nú í borgar-, bæja-, og sveitarstjórnum. Það yrði gífurleg lýðræðisleg endurbót í átt til opnara lýðræðis. Framkvæmd laga og stjórnum á landsvísi yrðii, ef þetta fyrirkomulag yrði tekið upp, jafn lýðræðisleg og í núverandi sveitarstjórnum, og allt stjórnkerfið mikið lýðræðislegri og opnara en nú.

Að lokum vil ég nefna að í reynd er það ótrúlegt, miðað við það að hugmyndin um þrískiptingu ríkisvaldsins hefur verið ráðandi í umræðu um lýðræði undanfarin 250 ár, að hún hafi hvergi verið framkvæmd á raunhæfan hátt. Trúlega á arfleifðin þar sterkan hlut í máli, hvernig skipan ráðherra færðist frá konungi til þjóðþinga með hægfara valdaafsali konungs í ríkjum með konungssögu, eða hvernig forseti í raun var settur í stað konungs, kosinn fulltrúi sem skipaði sína ráðherra með vissri aðkomu þings, í ríkjum með byltingarforsögu þar sem konungi var steypt af stóli, eins og í ríkjum Ameríku. Ef Íslendingar bera þess gæfu að endurskoða stjórnkerfi sitt með ýtrustu lýðræðishugmyndir að leiðarljósi, þá gætu þeir þannig orðið fyrsta þjóðin til að taka upp raunverulegt lýðræðisskipulag að öllu leyti við skipun framkvæmdavalds.

]]> Jafnræði kynja við persónukjör tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.166 2010-06-12T16:46:11Z 2010-06-12T18:03:46Z Í þeim löndum þar sem persónukjör er notað við almennar kosningar er yfirleitt lítið jafnræði á milli kynja í niðurstöðum kosninga. Þessi staðreynd hefur vafist fyrir mönnum hér á landi þegar þeir hugleiða að taka upp kosningakerfi þar sem kjósendur... Hlynur Helgason Í þeim löndum þar sem persónukjör er notað við almennar kosningar er yfirleitt lítið jafnræði á milli kynja í niðurstöðum kosninga. Þessi staðreynd hefur vafist fyrir mönnum hér á landi þegar þeir hugleiða að taka upp kosningakerfi þar sem kjósendur velja sér beinlínis fulltrúa til þess að annast umboð sitt í ríkis- og sveitarstjórnum, í stað þess að veita flokkum og fylkingum umboð sitt. Þetta kemur meðal annars fram í nýlegu viðtali við Steingrím J. Sigfússon fjármálaráðherra. Þetta vandamál skrifast hinsvegar í meira mæli á þjóðfélagsástand í þeim löndum þar sem persónukjör er við líði, heldur en að þetta felist í því hvernig kosningakerfið er. Það er nefnilega alls ekki vandkvæðum bundið að tryggja ásættanlegt jafnræði kynja með aðferðafræði persónukjörs. Ef vilji er fyrir hendi ætti kynjamunur þess vegna ekki að þurfa að standa í vegi fyrir því að taka upp kerfi hér á landi við kosningar þar sem yfirfærsla valds frá borgurum til fulltrúa þeirra er skýr og gefur kjósendum sem besta og fjölbreyttasta valkosti.


Sú aðferð við persónukjör sem mestrar virðingar nýtur og er hvað ábyggilegust er kölluð Single Transferable Vote í mörgum enskumælandi löndum. Hún þykir ábyggileg vegna þess að hún gefur kjósendum kost á að túlka vilja sinn á skýran hátt án þess að séu teljandi möguleikar á að hafa áhrif á kosninguna með því að kjósa gegn vilja sínum, sem er galli á flestum öðrum aðferðum. Hér mætti nefna aðferðina: Eitt yfirfæranlegt atkvæði. Aðferðin var fyrst þróuð á hagnýtan hátt um miðja 19. öld af danska þingmanninum og stærðfræðingnum Carl Andræ og nýtt við kosningar í Danmörku. Aðferðin byggir á því að hver kjósandi raðar frambjóðendum í röð á kjörseðlinum og ákveður þannig í hvaða röð atkvæði sitt færist á milli frambjóðenda. Sá frambjóðandi sem kjósandi velur í fyrsta sæti fær atkvæðið að fullu í fyrstu. Ef hann hefur hlotið fleiri atkvæði en hann þarf til að hljóta kosningu færist umframhluti atkvæðisins yfir á þann næsta í röðinni, og þannig koll af kolli þar til annaðhvort eru ekki fleiri númeraðir á kjörseðlinum eða að atkvæðið er fullnýtt. Á síðari stigum talningarinnar er ljóst hvaða frambjóðendur eiga ekki möguleika á kjöri og þá færast atkvæði þeirra að fullu yfir á næsta valkost.1

1Sjá mynd hér til hliðar um dæmi um úrslit í kosningum á Írlandi. Skjal með heildarupplýsingum um síðustu þingkosningar á Írlandi má nálgast hér.
Á myndinni má sjá útreikning úrslita í Dún Laorghaire kjördæmi á Írlandi í kosningunum 2007. Útreikningurinn er sýndur í liðum og má sjá vel hvernig atkvæði færast á skipulegan hátt á milli frambjóðanda þar til öll fimm sætin eru skipuð. Á Írlandi er ennþá handtalið, sem er ekki eins nákvæmt og flótlegt og þegar talning fer fram með aðstoð tölvu.

Vegna yfirfærslureglunnar geta kjósendur ætíð kosið eftir sannfæringu sinni. Þeir vita að ef sá sem þeir hafa valið fær umframatkvæði, þá gildir atkvæðið til að kjósa fleiri. Þeir vita einnig að ef sá sem þeir hafa valið dettur út, þá gildir atkvæðið áfram í kosningunni. Þetta á ekki við í hlutfallskosningu, eins og er notuð hér á landi, þar sem atkvæði geta orðið óvirk vegna þess að listi fær næstum næg atkvæði til að koma fleirum að, eða fær ekki nægilega mörg til að koma nokkrum manni að. Við þær aðstæður verða atkvæði viðkomandi kjósenda áhrifalaus, atriði sem getur leitt til þess að kjósendur velja frekar að kjósa gegn sannfæringu sinni til að tryggja sér valmöguleika.


Kerfi sem byggja á forsendunni um Eitt yfirfæranlegt atkvæði eru notuð við kosningar í mörgum löndum, en nærtækustu dæmin þar sem það er notað við þingkosningar eru á Möltu og á Írlandi. Í kosningum í þessum löndum eru kostir kerfisins augljósir, og koma sér í lagi fram í því að fólk leyfir sér í reynd að velja þá einstaklinga sem þeim hugnast best (þetta má meðal annars sjá í því hvernig atkvæði yfirfærast í dæminu hér til hliðar frá Írlandi). Þótt margir fylgi flokkalínum við val fulltrúa eru einnig margir sem velja sér greinilega fulltrúa út frá fjölbreyttari forsendum. Þegar kosningakerfið í þessum löndum, eins og á Írlandi, er skoðað, þá er einnig greinilegt að á þeim eru einnig þó nokkrir gallar sem mikilvægt væri að forðast ef kerfið væri tekið upp hér á landi.


Á Írlandi og Möltu eru stærstu ágallarnir tvennskonar; annarsvegar eru kjördæmin lítil, á milli 3 og 5 fulltrúar eru kosnir í hverju kjördæmi, og hinsvegar er hlutur kvenna smánarlega lítill á þingi. Forsendan fyrir litlum kjördæmum er sú að nánd verður mikil við fulltrúana, sem er kostur. Á hinn bóginn fylgir þessu að færri sjónarmið eiga þess kost að eiga sér fulltrúa á þingi á hverjum stað. Segja má að á Írlandi og á Möltu sé áherslan of mikið á nándina við fulltrúana, á kostnað þess að fleiri sjónarmið komi fram á þingi. Þetta þýðir þó ekki að fulltrúar smáflokka eigi ekki möguleika, mjög oft ná þeir kjöri á persónulegum forsendum, sér í lagi í þeim kjördæmum þar sem 5 fulltrúar eru í kjöri. Þó er það svo að tveir stærstu flokkarnir eru að fá um 75-80% þingsæta, um 5-10% fleiri en líklegt væri að þeir fengju ef kjördæmi væru stærri og með fleiri fulltrúa í kjöri. Þó er það svo að þegar persónukjör er reglan við Eitt yfirfæranlegt atkvæði þá þurfa kjördæmin ekki endilega að vera mjög stór til að fjölbreyttar skoðanir geti átt sér fulltrúa. Reynslan sýnir að margir eru tilbúnir til að dreifa atkvæðum sínum bæði á stóru og smærri aðilana þegar þess er kostur. Við ákvörðun á stærð kjördæma er skoðuð þá er mikilvægt að þau séu ekki það stór að dragi úr nálægð við fulltrúana, en ekki það lítil að fjölbreyttar skoðanir eigi sér ekki hljómgrunn. Ég gæti ímyndað mér að meðalvegurinn lægi einhvers staðar á milli 7 og 12 þingsæta í hverju kjördæmi við þær aðstæður sem við búum við hér á landi. Ef fleiri en 12 sæti væru í kjördæmi er hætt við að nándin verði allt of lítil. Ef þau væru færri en 7 yrði hætt við að sjónarmið minnihlutahópa ættu erfitt um vik að komast að.


Of lítil kjördæmi eiga sinn þátt í því að hlutur kvenna er eins lítill og hann er á írska þinginu, en þó er helstu ástæðunnar að leita í sinnuleysi bæði kjósenda og flokka fyrir mikilvægi þess að kynjajafnvægi sé komið á. Á Írlandi eru konur einungis 13 % frambjóðenda til þingsins, og enn lægra hlutfall hjá stærstu flokkunum. Þetta þýðir vitaskuld að möguleikar kjósenda á að velja konur eru oft litlir eða jafnvel engir. Írar hafa verið að leita leiða við að leiðrétta þetta, og helstu tillögur fela það í sér að að flokkar eða flokksfélög fái minni ríkisstyrki ef kynjahlutfall er ekki jafnt á framboðslistum. Einnig hafa komið fram hugmyndir um kynjakvóta, en hlotið lítinn hljómgrunn vegna þess að það gæti leitt til þess að vægi atkvæða greidd konum yrði ekki það sama og atkvæði greidd körlum.


Hér á landi er, við núverandi ástand, mun meira jafnræði á milli kynjanna í kosningum, sér í lagi til Alþingis. Það er nokkuð gott samkomulag í þjóðfélaginu um að kynjahlutöll í stjórnun bæði ríkis og sveitarfélaga ættu að vera sem jöfnust, þótt það hafi ekki enn náðst. Þegar menn hafa verið að skoða möguleika á persónukjöri og litið til reynslunnar frá Írlandi þá hefur lágt hlutfall kosinna kvenna þar verið helsti þröskuldurinn í vegi fyrir því að slíkt kerfi yrði tekið upp hér á landi. Ég er hins vegar á því að ef að réttum aðferðum er beitt við innleiðingu persónukjörs ætti það síður en svo að leiða til lakari stöðu kvenna á þingi eða í sveitarstjórnum. Þvert á móti eru allir möguleikar á því að það ætti að vera hægt að efla hlut kvenna verulega, bæði á þingi og í sveitarstjórnum, með innleiðingu reglna um persónukjör samkvæmt hugmyndum um Eitt yfirfæranlegt atkvæði.


Ef það markmið á að nást að verulega aukið jafnræði náist á milli kvenna og karla í kosningum á Íslandi samhliða innleiðingu persónukjörs þá þarf þrennt til:


  1. Í fyrsta lagi þarf að setja reglur um það að jafnmargir af hvoru kyni verði að vera í framboði frá flokkum eða einstaklingum í sérhverju kjördæmi. Þetta myndi tryggja það, ólíkt því sem gerist á Írlandi, að kjósendur ættu möguleika á því að velja sér fulltrúa af hvoru kyni fyrir sig. Flokkar yrðu þá að hafa jafnmarga af hvoru kyni í framboði í hverju kjördæmi svo framboð þeirra teldist löglegt. Einstaklingar sem áhuga hefðu á því að vera í kjöri utan flokka þyrftu þá að sameinast í framboði með einstaklingi af gagnstæðu kyni svo framboð þeirra væri löglegt.

  2. Í öðru lagi þyrfti setja reglur um að lögð verði áhersla á það á áberandi hátt á kjörstað að kjósendur dreifi atkvæði sínu jafnt á milli fólks af báðum kynjum. Hér er ekki um það að ræða að binda hendur kjósenda á neinn hátt, heldur að lögð sé skýr áhersla á það að eðlilegt sé að gæta jafnræðis kynja í kosningunni sjálfri. Þetta mætti gera með því að hafa áberandi hvatningu um slíkt á kjörstað, og einnig mætti orða þetta skýrt á kjörseðlinum sjálfum. Þetta atriði, samhliða því að jafnræði er á milli kynja á kjörseðlinum sjálfum, ætti að tryggja réttlátt hlutfall á milli kynjanna við flestar aðstæður. Það þarf þó að tryggja að misrétti geti ekki átt sér stað í undantekningartilvikum, og þess vegna þarf þrautarvara sem dugar, eins og kemur fram í atriði 3:

  3. Smellið á myndina til að fá dæmi um útreikninga í kosningum þar sem atkvæðavægi kvenna er aukið til að uppfylla kynjakvóta. Í upphaflegum tölum hefðu 4 karlmenn verið kosnir og 1 kona. Þegar búið er að beita 20% kynjaleiðréttingu verður lokaniðurstaðan sú að 3 karlmenn ná kjöri og 2 konur. Síðasti fulltrúinn, Kristín, er kosinn í útreikningsumferð 7, og ekki kemur til þess að Ingvar verði kosinn í umferð 8. Við útreikningana er notað forritið OpenSTV, en það er frjáls hugmúnaður sem er viðurkenndur við framkvæmd kosninga.

    Lokaatriðið til að tryggja jafnræði í persónukjöri, ef aðgerðirnar hér fyrir ofan duga ekki, er að skilgreina kynjakvóta um kosninguna. Ég myndi leggja til að þetta ætti við ef færri en þriðjungur kjörinna fulltrúa væri af öðru hvoru kyninu. Þetta væri einfalt að útfæra í persónukjöri út frá Einu yfirfæranlegu atkvæði. Nútímaaðferðir við talningu atkvæða nýta tölvutækni við útreikninga þannig að hægt sé að yfirfæra atkvæðin sem nákvæmast á milli fulltrúa. Þetta þýðir að kynjakvótinn gæti verið skilgreindur í forsendum útreikninga, á sjálfvirkan hátt. Ef sú staða kæmi upp að jafnræði væri ekki á milli kynja samkvæmt fyrstu útreikningum í kosningu, þá myndi kvótareglan fela það í sér að vægi atkvæða fulltrúa þess kyns sem ekki nær inn nægum fulltrúum yrði aukið, á kostnað atkvæða hins kynsins, þar til réttlát úrslit fengjust. Til dæmis um þetta væri kosning í sveitarfélagi með 5 fulltrúa þar sem kjósendur kusu mikið frekar karlmenn en konur. Við óbreytta útreikninga hefðu í þessu ímyndaða tilviki verið kosnir 4 karlmenn og 1 kona. Þetta fæli í sér að útreikningar færu fram á ný og vægi atkvæða kvennanna aukin þar til 2 hlytu klárlega kjör. Í dæminu eins og það er sett fram hér þarf að bæta 20% við vægi atkvæða kvenna til að tryggja öðrum fulltrúa sæti. Slíka reglu mætti á einfaldan hátt setja inn í útreikningsstuðul kosningaúrslita þannig að aðgerðin færi snurðulaust fram, en þó þannig að vel mætti rekja breytinguna.


Þessa aðferðarfræði, að hafa vægi atkvæða mismunandi í undantekningartilvikum, væri erfitt að útfæra í löndum eins og Írlandi vegna þess að þar er engin hefð fyrir mismunandi atkvæðavægi. Hér á landi er það hins vegar kostur að fólk er vant því að atkvæðavægi sé mismunandi. Það getur munað allt að 49% á atkvæðavægi á milli kjördæma í kosningum til Alþingis og í sveitarstjórnarkosningum geta atkvæði greidd stærri framboðum vegið allt að 20% meira en atkvæði greidd smærri framboðum. Hér ætti þess vegna ekkert að vera því til fyrirstöðu að setja inn reglu um misjafnt atkvæðavægi kynjanna þegar niðurstöður í venjulegri talningu fela í sér of mikið misrétti er á milli fulltrúa þeirra. Slík aðgerð yrði mikið minna inngrip í vægi atkvæða heldur en er við lýði í núverandi kerfi, og myndi tryggja að hlutfall kynjanna á þingi og í sveitarstjórnum yrði nokkurnveginn jafnt. Aðferðin er gegnsæ og einföld, og er framkvæmd á sjálfvirkan hátt þegar niðurstöður kosningar eru reiknaðar út. Hún yrði því trúlega minna umdeild en, til dæmis, núverandi reglur um í prófkjörum um fléttulista, þar sem niðurstöður prófkjörs liggja fyrst fyrir, en fólk hefur svo verið fært upp og niður í kjölfarið. Þar er verið að breyta niðurstöðum eftirá, en í þessum tillögum væri breytingin hluti af kosningakerfinu, og þannig að einungis yrði gripið til hennar í undantekningartilfellum.


]]> Um aðskilnað löggjafar- og framkvæmdavalds tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.162 2010-06-04T17:43:55Z 2010-06-04T18:12:17Z Nokkrir þingmenn á Alþingi eru um þessar mundir að leggja til grundvallarbreytingu á íslensku stjórnkerfi. Breytingin felur í sér að ráðherrar, ólíkt því sem hingað til hefur verið siður, sitji ekki á þingi, heldur hætti sem þingmenn á meðan þeir... Hlynur Helgason Nokkrir þingmenn á Alþingi eru um þessar mundir að leggja til grundvallarbreytingu á íslensku stjórnkerfi. Breytingin felur í sér að ráðherrar, ólíkt því sem hingað til hefur verið siður, sitji ekki á þingi, heldur hætti sem þingmenn á meðan þeir eru ráðherrar. Frumvarpið og rökstuðningur með því er afar áhugaverður í ljósi umræðna um stjórnskipun lýðveldisins og er í raun til vitnis um stærstu brotalamir stjórnskipunarinnar. Því er nefnilega svo háttað að Ísland er í framkvæmd að mestu leyti þingbundið lýðræðisríki þar sem sem framsal valds frá almenningi til stjórnvalda ætti að vera nokkuð skýrt, á meðan raunveruleg framsetning stjórnarskrárinnar er meir í ætt við forsendur konungsríkis þar sem stór hluti valdsins er í höndum eins aðila sem síðan deilir því til undirsáta sinna. Menn hafa hingað til kosið að túlka stjórnarskrána frjálslega þannig að ekki myndist átakafletir milli framkvæmdar sem ræðst af hefðum lýðræðisríkisins og stjórnskipunar sem ræðst af forsendum konungsríkis þar sem eina breytingin hefur orðið sú að forseti er settur í stöðu konungs. Lagafrumvarp þingmannanna er því fullkomlega réttlætanlegt með vísan í stjórnarskrá, en grundvallarbreyting til eldri og ólýðræðislegri stjórnarhátta með tilliti til hefðar um framkvæmd valds á Íslandi.


Mótmælaaðgerðir í október 2008 fyrir utan Alþingishúsið, þegar ljóst var að handhafar löggjafar- og framkvæmdavalds höfðu brugðist trausti almennings.

Í þingbundnu lýðræði er meginhugmyndin sú að fullveldið sé í höndum íbúanna sem framselji það til fulltrúa sinna á þingi á skipulegan og trúverðugan máta. Þingmenn og aðrir kjörnir fulltrúar á öðrum stjórnstigum eru því kosnir vegna þess að borgararnir treysta þeim til þess að gæta hagsmuna sinna og heildarinnar. Hér er grundvallarhugmyndin sú að stjórnmálin séu samkomulagsvettvangur og að fulltrúar ólíkra hagsmuna og sjónarmiða geti unnið saman að því að setja reglur sem sem flestir geta sætt sig við. Þótt meirihlutinn geti tekið af skarið og stjórnað í skjóli valds, þá er litið svo á að í framkvæmd sé samfélag þingmanna heiðursmannasamfélag þar sem allir geti haft áhrif þótt að lokum þurfi oft meirihlutaákvörðun til að skera úr um álitamál.


Það er jafnframt framkvæmdin í þingbundnu lýðræði að fjölskipað stjórnstig þar sem almenningur á sína fulltrúa framselur vald sitt áfram til þeirra sem bera ábyrgð á að framkvæma valdið. Þingið hefur í þingbundnu lýðræði bæði vald til að setja reglur og lög og vald til að velja þá sem koma til með að framkvæma stjórn ríkisins. Í þingbundnu lýðræði er það þingið sem skipar ríkisstjórn og veitir henni fulltingi sitt. Þetta er aðferðafræði þingbundins lýðræðis og þetta hefur að mestu leyti verið framkvæmdin á Íslandi á lýðræðistímum.


Þetta er hins vegar ekki í samræmi við stjórnarskrá.


Stjórnarskráin er nefnilega í öllum aðalatriðum stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, með öllum þeim köflum sem skilgreina vald konungs nokkuð óbreyttum, að öðru leyti en því að forseti er settur í stað konungs þar sem það á við. Þetta felur í sér að breitt og fjölbreytt framsal valds almennings er til fulltrúa á Alþingi sem hafa vald til að setja lög. Valdið til að framkvæma lögin er hins vegar í höndum forseta, með þeirri viðbót að ráðherrar ríkisstjórnar framkvæmi það.


Eina raunverulega aðkoma almennings að framkvæmdavaldinu, ef stjórnarskráin væri túlkuð bókstaflega og þröngt, væri í gegnum lýðræðislegar kosningar forseta. Forseti er kjörinn til fjögurra ára samkvæmt einfaldri meirihlutareglu. Forsetinn er ekki í umboði fjölbreytts hóps kjósenda, eins og Alþingi, heldur er hann kosinn af meirihluta sem í framkvæmd hefur verið allt niður í tæp 34% kjósenda. Forseti, einn aðili, hefur síðan í kjölfar kosningarinnar allt framkvæmdavald í höndum sér. Það er í raun ekkert í stjórnarskránni sem takmarkar það vald, heldur er það hefðin sem skapaðist í samspili þings og konungs í Danmörku allt fram til 1939 sem hefur breytt þessu valdi í það sem lengst hefur verði við líði. Í orði kveðnu, út frá stjórnarskránni, er langmest vald á Íslandi í hendi eins einstaklings sem er kjörinn í þröngri kosningu og hefur þess vegna ekki breitt lýðræðislegt umboð eins og þingið. Hefðin hefur hins vegar að miklu leyti fært mikið af völdum forseta til þingsins og þannig hefur orðið til það sem við köllum þingbundið lýðræði á Íslandi. Það stendur hinsvegar veikum fótum vegna þess að í stjórnarskránni er það ekki skilgreint og vegna þessa hafa ríkisstjórnir og forseti iðulega neytt þess að framkvæma stjórnarathafnir án samþykkis Alþingis. Þetta er til dæmis reyndin þegar stjórn hefur rofið Alþingi og látið fara fram kosningar án þess að þingið hafi neitt um það að segja, eða þegar forseti ákveður upp á sitt einsdæmi að samþykkja ekki lög frá fjölskipuðu þingi, eða þegar ráðherra telur að hann geti upp á sitt einsdæmi breytt lagatúlkun við skipan í lykilembætti í þjóðfélaginu. Þetta eru dæmi um það að hugmyndin um konungsvald verður hefðinni um þingbundið lýðræði yfirsterkari.


Ef við skoðum nánar lýsingu á forsetavaldi í stjórnarskrá, eins og hún kemur fram í greinum 2 til 26, sem er um þriðjungur heildarskjalsins, enda þykir í konungsríki nauðsynlegt að skilgreina vald konungs/forseta áður en völd og réttindi þegnanna eru tekin fyrir. Í þrettándu grein segir: „Forseti lætur ráðherra framkvæma vald sitt". Í þeirri fimmtándu: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim". Í þeirri nítjándu: „Undirskrift forseta lýðveldisins undir löggjafarmál eða stjórnarerindi veitir þeim gildi, er ráðherra ritar undir þau með honum." Í þeirri tuttugustu: „Forseti lýðveldisins veitir þau embætti, sem lög mæla. ... Forseti getur vikið þeim frá embætti, er hann hefur veitt það." Í þeirri tuttugustuogfyrstu: „Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki." Í þeirri tuttugustuogfjórðu: „Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga ...". Í þeirri tuttugustuogfimmtu: „ Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta." Í þeirri tuttugustuogsjöttu: „Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu." Í þeirri tuttugustuogáttundu: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög er Alþingi er ekki að störfum. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrána. Ætíð skulu þau lögð fyrir Alþingi þegar er það er saman komið á ný." Eins og sjá má af þessum greinum stjórnarskrárinnar eru mikil völd tengd miðlægt við persónu forsetans. Hann ræður ríkisstjórn, hann sér um utanríkismálin, hann sér um stöðuveitingar, hann getur haft áhrif á Alþingi, með því annarsvegar að geta rofið þing og boðað til kosninga, og hinsvegar með því að hafna lögum samþykkis. Eina formlega takmörkunin á valdi forsetans er í þrettándu grein, þar sem skilgreint er að hann „láti ráðherra framkvæma vald sitt". Hvernig sú yfirfærsla á sér stað er hins vegar ekki formlega skilgreind, og ekki á hvaða hátt fjölskipaðir fulltrúar almennings á Alþingi hafa með það að segja. Allir þeir þættir eru hefðbundnir eða skilgreindir í lögum sem Alþingi gæti breytt með einföldum meirihluta. Það mætti ímynda sér, ef þær aðstæður kæmu upp, að forseti innan núverandi ramma stjórnarskrár, tæki sér meiri bein völd í hendur, að hann t.d. skipaði fyrir hvernig ráðherrar framkvæmdu vald sitt. Það er ekkert í þrettándu greininni sem slíkri sem útilokar slíka túlkun. Forseti hefur undanfarin ár tvívegis ákveðið að rjúfa hefðbundna túlkun á valdsviði sínu með því að synja lögum samþykkis, þótt undirskrift hans ætti einungis að vera formleg samkvæmt ákvörðun ráðherra, sem hefði átt í raun að ráða samþykki laganna. Og þótt það sé almennt álitið að forseti geti ekki án atbeinis forsætisráðherra rofið þing, þá er ekki loku fyrir það skotið að forseti gæti ákveðið sjálfstætt að rjúfa þing, líkt og landstjóri Bretadrottningar gerði fyrir nokkrum árum, án fordæmis, í Ástralíu. Einnig mætti hugsa sér að forseti neitaði að rjúfa þing skv. fyrirmælum forsætisráðherra og gæfi öðrum kost á að mynda ríkisstjórn, eða, eins og hefur komið upp í umræðum undanfarið, skipaði sjálfur utanþingsstjórn. Þetta eru allt raunhæfir möguleikar um þróun forsetavalds gegn hefðum. Þessir möguleikar eru til staðar vegna þess að kjarninn í valdi forseta er byggður á konungsvaldinu.


Það formlega kerfi sem birtist í stjórnarskránni er, eins og þingmenn sem standa að frumvarpi um skerpingu á aðgreiningu á milli löggjafar- og framkvæmdavalds benda réttilega á, fullkomlega í anda þess sem franski stjórnspekingurinn Charles de Secondat, barón af Montesquieu og aðrir stjórnspekingar 18. aldarinnar lýstu sem einkenni konungsveldis þar sem konungur stýrir framkvæmdavaldinu en almenningur á þátt í ákvörðunum í gegn um löggjafarvaldið. Þetta kerfi hefur á Íslandi þróast þannig, svipað og í öðrum ríkjum Vesturlanda, að valdið hefur í raun færst yfir til Alþingis, þó svo að óskýrar takmarkanir við framkvæmdavaldið hafi á stundum leitt til þess að formlegir fulltrúar þess, forseti eða ráðherrar, hafa ákveðið að líta fram hjá þeirri hefð. Í lýðræðisríkjum byggir hugmynd Montesquieu hins vegar á því að allir aðilar í þrískiptu valdi séu kosnir lýðræðislegri kosningu, löggjafarþingið, dómararnir og ríkisstjórnin. Hann gerir ráð fyrir því að ráðherrarnir séu kosnir, hver um sig. Í Ameríska kerfinu, þar sem áhrif Montesquieu eru hvað mest og hugmyndum hans um þrískiptingu valdsins er fylgt, hafa menn hinsvegar valið þann kost að líta fram hjá þessari tillögu Montesquieu. Víða eru dómarar og aðrir kosnir, en framkvæmd kosninga um framkvæmdavaldið er hins vegar byggð á sömu forsendum og valdaframsal í konungsríkjum á fyrri hluta 19. aldar þar sem konungur bar enn ábyrgð á framkvæmd stjórnsýslunnar. Samkvæmt þessu stjórnarfyrirkomulagi kýs meirihluti forseta sem síðan skipar ríkisstjórn og lykilstarfsmenn í öllum ráðuneytum úr sinni fylkingu, þó að því gefnu að þingið samþykki skipunin ráðherra. Forseti hefur einnig víðtæk föld yfir þinginu, hann getur lagt fram lagafrumvörp, hann getur synjað þeim samþykkis og ef hagsmunir ríkisins eru taldir í húfi þá getur hann stjórnað með tilskipunum sem hafa lagagildi þar til þing hefur náð að fjalla um þær. Þetta eru helstu einkenni meirihlutaræðis í ríkjum eins og Bandaríkjunum og Argentínu, þar sem öll helstu völdin eru á hendi eins aðila sem fær völd sín í afar þröngu og veiku valdaframsali frá almenningi á meðan þingið, sem er fjölskipað og með fulltrúum fjölda sjónarmiða, hefur mikið takmarkaðri völd. Á Íslandi, með núverandi stjórnarskrá, er í raun ekkert því til fyrirstöðu að fara þessa leið ef menn vilja, en þá er hins vegar hætt við því að lýðræði minnki til muna og að áhrif almennings á stjórnarathafnir verði álíka litlar og reyndin hefur verið í flestum löndum Ameríku.


Svo ég víki aftur að tillögu þingmanna um það að tryggja þurfi aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds með því að ráðherrar víki af þingi, þá er mín tilfinning sú að við núverandi aðstæður og það litla öryggi sem felst í stjórnarskránni til tryggingar þess að fjölskipað fulltrúakerfi Alþingis hafi yfir framkvæmdavaldi skipuðu í meirihlutakosningu að segja sé afar óráðlegt að breyta út frá þeirri hefð að ráðherrar séu kosnir fulltrúar almennings skipaðir út frá samkomulagi. Það að rjúfa tengsl ráðherra við Alþingi er einfaldlega of hættuleg aðgerð að ráðast í áður en heildarendurskoðun á stjórnkerfinu hefur farið fram. Það er hins vegar ljóst að vegna þess að hugsjónir um skýrar lýðræði og skilmerkilegra eru það sterkar í þjóðfélaginu, eins og birtist í lagafrumvarpinu, þá er afar rík þörf er á því að skýra í stjórnskipun landsins og ákveða hvernig í raun við viljum að skipun framkvæmdavalds sé háttað.


Þar eru ýmsir kostir í stöðunni ef við lítum á það sem grunnforsendu að framkvæmdavaldið sé sjálfstætt valdsvið, óháð forsetavaldi sem er arfleifð konungsvaldsins, en háð valdi borgaranna. Einfaldasta leiðin væri sú að útfæra valdaframsalið í stigum, fyrst frá almenningi til Alþingis, og síðan frá Alþingi til ríkisstjórnar, eins og nú er reyndin þótt það sé ekki skilgreint formlega í stjórnarskrá. Þessi aðferð fæli í sér að Alþingi kysi ríkisstjórnina úr eigin hópi. Ef sú leið væri farin væru hinsvegar tveir kostir í stöðunni um hvernig sú kosning færi fram. Annarsvegar mætti fylgja núverandi hefð og kjósa einstaklingsbundið um hvert embætti. Það myndi, eins og nú, leiða til meirihlutastjórnar þar sem einungis væri tryggt að fulltrúar helmings kjósenda væru til staðar, eins og nú er raunin. Hin leiðin væri sú að Alþingi kysi fulltrúa sína í ríkisstjórn á sama hátt og almenningur kýs Alþingi. Þá yrði stjórnin í raun breiðskipuð, svipað og nefndir Alþingis. Það væri eðlilegasta og lýðræðislegasta formið við framsal fullveldisins til ríkisstjórnar með milligöngu Alþingis.


Önnur leið við stjórnarkjör, og róttækari, væri hins vegar að fylgja hugmyndum Montesquieu, sem eru forsendan fyrir hugmyndum þingmannanna um að ráðherrar sitji ekki á þingi. Það fæli í sér að ríkisstjórnin væri kosin beinni kosningu á sama hátt og Alþingi. Þá myndu kjósendur annarsvegar kjósa sér fulltrúa til að setja lög og ákvarða reglur samfélagsins, og hinsvegar fulltrúa til að sjá um framkvæmd reglnanna. Þetta þýddi það að ríkisstjórnin yrði ávallt fjölskipuð nefnd, svipað og stjórnir margra félagasamtaka, og yrði sjálf að skipta á milli sín verkum og ábyrgðarsviðum. Það fæli í sér að ráðherrar yrðu ætíð að hafa samkomulag innan stjórnar í huga við ákvarðanir sínar og stefnumótun. Það er engin spurning að þetta kerfi, sem er í samræmi við hugmyndir Montesquieu, yrði lýðræðislegasta form ríkisstjórnar. Það yrði hins vegar að reikna með byrjunarörðugleikum í framkvæmdinni, því núverandi stjórnvöld eru enn of lituð af hugmyndum um meirihlutaræði og konunglega skipun ráðherra og þyrftu öfluga þjálfun í aðferðum samkomulagslýðræðis til að geta fullnægt skyldum sínum.

]]> Óréttmæt úrslit kosninga tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.161 2010-06-03T16:38:37Z 2010-06-03T17:48:54Z Til að framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna í lýðræðiskerfi sé réttlátt skiptir miklu máli að þær reglur sem lúta að framsalinu séu óhlutlægar og mismuni ekki kjósendum út frá vali sínu. Það kerfi sem notað er á Íslandi við... Hlynur Helgason Til að framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna í lýðræðiskerfi sé réttlátt skiptir miklu máli að þær reglur sem lúta að framsalinu séu óhlutlægar og mismuni ekki kjósendum út frá vali sínu. Það kerfi sem notað er á Íslandi við að reikna út fjölda sæta með tilliti til atkvæða flokkanna er hins vegar gallað. Það leiðir til þess að í flestum kosningum á Íslandi hljóta atkvæði kjósenda sem velja stærri flokkana meira vægi en atkvæði þeirra sem velja smærri flokkana. Ef menn kjósa að halda áfram að nota hlutfallskosningu sem byggir á flokkalistum á Íslandi, með þeim vandkvæðum sem henni fylgir, þá er það lágmarkskrafa að aðferðin við það að reikna út sæti flokka út frá atkvæðatölu sé leiðrétt þannig að engum sé mismunað.

Dæmi um beina hlutföllun út frá aðferð Websters. Hér eru raunverulegar tölur úr kosningunum 2010 notaðar. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Aðferðir við hlutföllun atkvæða hafa verið við lýði frá upphafi lýðræðis á Vesturlöndum, þær voru fyrst þróaðar í Bandaríkjunum fyrir rúmum 200 árum. Hugmyndin byggir á því að hver flokkur, eða listi, hljóti sæti á þingi eða í stjórn í hlutfalli við þau atkvæði sem hann fær. Hver kjósandi kýs einn lista og ef lýðræðið er réttlátt þarf að tryggja að hvert atkvæði hafi sem næst sama vægi í vali fulltrúa. Þegar um hlutfallskosningu er að ræða og takmörkuð sæti í boði hefur þetta í för með sér að það þarf að námunda fjölda atkvæða að þeim sætum sem eru í boði. Ef til dæmis er verið að kjósa um 11 sæti í bæjarstjórn þá er byrjað á því að deila í heildartölu atkvæða með 11 og sú tala síðan notuð til að deila í þann fjölda atkvæða sem hver listi hefur fengið. Sú tala er síðan námunduð upp eða niður að næstu heilu tölu og þannig fæst sá fjöldi sæta sem listinn fær. Þegar þessari aðferð er beitt getur hins vegar verið að heildarfjöldi sæta út frá námundun sé einu sæti fleiri eða færri en þau sæti sem í boði eru eftir því hvernig atkvæðin dreifast. Þegar það gerist þarf að hækka eða lækka atkvæðatöluna sem deilt er með þar til réttur fjöldi sæta næst. Í töflunni hér til hliðar er þessari aðferð beitt á atkvæðatölur í Hafnarfirði annarsvegar og á Akureyri hinsvegar í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Upphaflegi reiknistuðullinn í Hafnarfirði var 900 atkvæði á hvert sæti. Á töflunni sést að sá stuðull leiddi upphaflega af sér 12 sæti, eða einu of mörg. Það þurfti hins vegar einungis að auka stuðulinn um eitt atkvæði til að fækka sætum í rétta tölu, eða 11. Á Akureyri var upphaflegi stuðullinn 836. Námundun út frá honum leiddi einungis af sér 10 sæti, eða einu færri en í boði voru. Til að fá út niðurstöðu með 11 sætum þurfti að lækka stuðulinn um 23 atkvæði, eða niður í 813. Þá var hægt að útdeila 11 sætum til listanna sem voru í framboði.

Þessi aðferð við hlutföllun sem notuð var í dæminu hér fyrir ofan var meðal annars þróuð af bandaríska þingmanninum Daniel Webster snemma á 19. öld fyrir þingkosningar í Bandaríkjunum. Aðferðin er einföld og skilar sér í því að gott samræmi er á milli hlutfalls atkvæða í kosningu og hlutfalls sæta sem listi fær úthlutað. Þegar reikningar fara fram handvirkt getur framkvæmdin þó verið nokkuð seinvirk. Vegna þessa þróuðu menn aðferðir þar sem deilt er í atkvæðin með hækkandi stuðli, eins og 1, 2, 3 o.s.frv., og sæti ákvörðuð með því að finna hæstu niðurstöðutölurnar. Þegar 11 eru í kjöri eru 11 hæstu stuðlarnir notaðir til að ákvarða hvaða listi fær hvaða sæti. Þetta er sú aðferð sem notuð er í Alþingis- og sveitarstjórnarkosningum á Íslandi. Aðferðin var upphaflega þróuð af belgíska stærðfræðingnum Victor d'Hondt á síðari hluta 19. aldar til notkunar í þingkosningum í Belgíu. Kosturinn við aðferðina er að hún er einföld, deild er í atkvæðatölu hvers flokks með stighækkandi tölu og niðurstöður fengnar með því að bera saman útkomuna, þ.e. hversu mörg hlutfölluð atkvæði eru á bak við hvert sæti. Gallinn við þessa aðferð er hins vegar sá að hún er ónákvæm á þann hátt að stærri flokkar fá yfirleitt hærra hlutfall sæta en atkvæðatala þeirra segir til um á meðan minni flokkar fá lægra hlutfall. Þessi munur eykst með auknum mun á fylgi.

Á Vesturlöndum hafa vegna þessa verið þróaðar aðrar aðferðir við hlutföllun sem ekki hygla stórum flokkum á þennan hátt. Franski stærðfræðingurinn André Saint-Laguë þróaði í upphafi 20. aldar aðferð sem skilaði sömu niðurstöðu og aðferð Websters og er álíka einföld í framkvæmd og aðferð d'Hondt. Munurinn er einfaldlega sá að í stað þess að hækka deilitöluna um einn í hvert skipti er hún hækkuð um tvo, s.s.: 1, 3, 5, 7 o.s.frv.

Þessi aðferð var meðal annars tekin upp við útreikninga á niðurstöðum kosningar í Svíþjóð árið 1952.1

1Um þróun kosningaaðferða á Norðulöndum má benda á: Bernard Grofman, The evolution of electoral and party systems in the Nordic countries (New York: Agathon Press, 2002).

Danska aðferðin er hins vegar ein af þeim sem fer lengst í að styðja við smærri flokka. Þar er munurinn á deilistuðlunum 3, s.s. deilt er í atkvæðatöluna með stighækkandi tölu þar sem 3 er á milli: 1, 4, 7, 10 o.s.frv. Ef sætum er úthlutað með þessari aðferð er vægi smærri flokka áberandi meira en þeirra stærri. Það má greina í muninum á d'Hondt aðferðinni og þeirri dönsku grundvallarafstöðumun til þess hvernig afstaða kjósenda birtist í kosningum. Ef d'Hondt aðferðinni er beitt þá er verið að reyna að hafa áhrif á niðurstöðuna á þann hátt að stóru flokkarnir fái aukin völd í hendur og þurfi ekki að taka tillit til þeirra smærri við ákvörðunartöku. Ef dönsku aðferðinni er beitt, þá er áherslan á það að sem flestir hópar eigi sér fulltrúa í stjórn. Það hefur þau áhrif að valdamestu flokkarnir geta síður beitt valdi sínu á kostnað þeirra minni og að raddir fleiri sjónarmiða eiga sér fulltrúa á þingi eða í sveitarstjórn.

Í ljósi þessara sjónarmiða er greinilegt að sú aðferð sem best túlkar hlutfallstölu kjósenda yfir í hlutfall sæta er réttlátust, að minnsta kosti ef horft er til meðalhófs. Ef litið er til réttar kjósanda, þá er það hans réttur að reynt sé að stilla hlutföllun þannig af að hvert atkvæði hafi sama vægi, að svo miklu leyti sem það er unnt. Þegar d'Hondt aðferðin er notuð, eins og á Íslandi, fá kjósendur stærri fylkinganna meira vægi í kjörinu en þeir sem kjósa þá minni. Ef danska aðferðin er notuð fá hinsvegar kjósendur minni flokkanna meira vægi en kjósendur þeirra stærri. Út frá forsendum framsals fullveldis, sem er hornsteinn lýðræðisins, þarf því að gera þá kröfu að þeim aðferðum sé beitta við kjör fulltrúa sem eru hvað óvilhallastar. 2

2Sjá meðal annars: Kenneth Benoit, "Which Electoral Formula Is the Most Proportional? A New Look with New Evidence," Political Analysis 8, no. 4 (n.d.): 381-388.

Rannsóknir hafa sýnt að aðferð Saint-Laguë er sú sem veitir listum sæti á þann hátt sem mest er í samræmi við stuðning kjósenda. Það er á þeim rökum sem eðlilegt er að krefjast þess að ef Íslendingar ætla að halda áfram að nota listaaðferðir við kosningar til þings og sveitarstjórna, þá verði aðferðum við útreikning sæta breytt í átt til meira réttlætis.

Útreikningur á niðurstöðum í Reykjavík 2010 út frá d'Hondt forsendum og Saint-Laguë. Eins og sjá má eru niðurstöðurnar hér eins. SLI% stuðullinn er mæling á skekkju í samræmi á milli fylgis lista og hlutfalls fulltrúa. Því lægri sem hann er því meira samræmi. Skekkjan er nokkuð mikil vegna smárra framboða sem ná ekki hlutfalli sem dugar fyrir sæti. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Til að útskýra mál þetta betur er gott að skoða nokkur dæmi úr nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Þar er misjafnt hversu mikil áhrif skekkjunnar í d'Hondt kerfinu hafa. Í Reykjavík hefðu sæti skipast á nákvæmlega sama veg hvort sem d'Hondt aðferðinni eða Saint-Laguë aðferðinni hefði verið beitt. Því má segja að umboð flokkanna í Reykjavík sé ótvírætt.

Því miður á hið sama ekki við í öðrum stærstu sveitarfélögum landsins. Í þeim flestum eru áhrif skekkjunnar sem felast í útreikningum samkvæmt d'Hondt kerfinu þau að stærri listarnir hafa fengið fleiri sæti en þeim bar og minni listarnir færri.

Í Kópavogi er misræmið út frá SLI% stuðli mjög mikið þegar niðurstöður eru fengnar með aðferð d'Hondt. Misræmið minnkar mjög mikið ef aðferðum Saint-Laguë væri beitt. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Kópavogi fékk stærsti flokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn, úthlutað 4 sætum af 11 í bæjarstjórn út frá reglum d'Hondt. Ef hlutföllun hefði verið réttlátari hefði flokkurinn einungis fengið 3 fulltrúa og Næst besti flokkurinn átti í raun að á tvo í stað eins. Skekkjan í kerfinu leiddi hér til þess að Sjálfstæðisflokkurinn fær aukafulltrúa á kostnað Næst besta flokksins.

Hér eru niðurstöðurnar úr Hafnarfirði. Hér er greinilegt hvað misvægið minnkaði mikið ef hlutfallatölum Saint-Laguë væri beitt. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Hafnarfirði er þetta enn afdrifaríkara. Þar fá bæði Samfylking og Sjálfstæðisflokkur 5 fulltrúa. Ef útreikningar hefðu byggt á réttlátari forsendum hefði hvor um sig einungis átt að fá 4 fulltrúa. Vegna skekkjunnar í því kerfi sem notað var við hlutfallsreikninga misstu framsóknarmenn sinn eina fulltrúa í bæjarstjórn og Vinstri græn annan þeirra sem þeir hefðu með réttu átt að fá.

Hér er skýrt hvernig hreinn meirihluti Lista fólksins byggir á skekkjunni í útrikningum. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Á Akureyri eru niðurstöðurnar hins vegar afar afdrifaríkar. Þar fær Listi fólksins hreinan meirihluta í bæjarstjórn, 6 sæti, eða tæp 55% sæta, með einungis 45% atkvæða. Hér er afar greinilegt hvernig kerfið gefur þeim stærri aukin völd. Í réttlátara kerfi hefði Listi fólksins einungis átt að fá 5 sæti en Sjálfstæðisflokkur tvö. Með því að d'Hondt aðferðinni er beitt við hlutföllun atkvæða má því segja að Listi fólksins hafi haft eitt sæti í bæjarstjórn af kjósendum Sjálfstæðisflokksins.

Hreinn meirihluti sjálfstæðismanna er ekki réttmætur eins og sjá má hér. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Mosfellsbæ er það sama upp á teningnum. Þar veldur óréttlát aðferð við hlutföllun atkvæða því að Sjálfstæðisflokkur fær hreinan meirihluta, 4 sæti, með minna en helming atkvæða. Þar missa Framsóknarmenn það sæti sem þeir hefðu með réttu átt að fá til Sjálfstæðismanna.

Þótt engin spurning sé um að Sjálfstæðisflokkur eigi rétt á hreinum meirihluta á Reykjanesi, þá er hins vegar ekki réttlátt að gallað kerfi gefi honum aukafulltrúa á kostnað Vinstri grænra. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Reykjanesbæ hlaut Sjálfstæðisflokkur 7 sæti af 11, eða tæp 64% sæta með einungis um 53% atkvæða. Ef meðalhófs hefði verið gætt hefði flokkurinn einungis átt að fá 6 sæti, hreinan meirihluta, en þá hefðu kjósendur Vinstri grænna fengið sinn réttmæta fulltrúa í bæjarstjórn Reykjanesbæjar.

Þessi dæmi sýna vel þau gífurlegu áhrif sem óréttlát skipting sæta í sveitarstjórnum hefur. Í öllum stærstu sveitarfélögunum, utan Reykjavíkur, veldur óréttlát reikniregla því að vægi þeirra sem kjósa smærri listanna er minna en þeirra sem kjósa þá stærri. Oft hefur þetta þau áhrif að flokkar ná hreinum meirihluta þannig að að stjórn bæjarfélagsins koma ekki þau ólíku sjónarmið sem fylgja því að ólíkir flokkar þurfa að komast að samkomulagi um áherslur. Oft leiðir þetta einnig til þess að kjósendur minni flokkanna missa fulltrúa sinn í bæjarstjórninni. Að teknu tilliti til þess að klárlega eru til staðar mikið betri aðferðir við skiptingu sæta, þá er það að vissu leyti hneyksli að þessum úreltu aðferðum skuli enn vera beitt hér á landi. Kjósendur eiga kröfu um það að bestu aðferðum sé beitt við yfirfærslu fullveldis þeirra til kjörinna fulltrúa.

Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að sú leið sem best treysti rétt kjósenda til að yfirfæra fullveldi sitt yfir á fulltrúa sína á lands- og sveitarstjórnar stigi væri að taka upp kosningu sem byggði á einu yfirfæranlegu atkvæði, sú leið leiddi af sér persónulegri kosningu þar sem vægi hvers atkvæðis væri hið sama, þar sem réttindi kjósandans til að velja sér fulltrúa eru í forgrunni, en ekki réttindi flokka til valda. Breyting á kerfi dugar ekki ein sér til að byggja upp trúverðugt pólítískt kerfi hér á ný, en það er hins vegar lágmarksforsenda fyrir slíku kerfi að aðferðir við kosningar séu eins réttmætar og réttlátar út frá réttindum hvers einstaks borgara og kostur er á. Vegna þessa verður að snúa baki við aðferðum sem á kerfisbundinn hátt möndla með vilja kjósenda og bjaga niðurstöðuna á þann hátt sem gert var í nýafstöðnum kosningum í Hafnarfirði, Kópavogi, Akureyri, Mosfellsbæ og Reykjanesbæ. Það er á forsendum valdsins sem vægi kjósenda stærri flokkanna er meira í útreikningi en hinna smærri, ekki á forsendum rétts kjósenda til að velja sér fulltrúa.

]]> Fullveldi og kosningar á Íslandi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.151 2010-05-14T18:02:46Z 2010-05-15T03:03:55Z Í lýðræðisríkjum er almennt litið svo á að fullveldið sé í höndum einstaklingsins. Þetta hljómar ágætlega sem hugmynd, en hinsvegar þarf að skoða vel, stöðugt, hvernig framsali á þessu fullveldi til stjórnvalda er háttað. Nú, í kjölfar dramatískra kosninga í... Hlynur Helgason Í lýðræðisríkjum er almennt litið svo á að fullveldið sé í höndum einstaklingsins. Þetta hljómar ágætlega sem hugmynd, en hinsvegar þarf að skoða vel, stöðugt, hvernig framsali á þessu fullveldi til stjórnvalda er háttað. Nú, í kjölfar dramatískra kosninga í Bretlandi og í aðdraganda sérkennilegra sveitarstjórnarkosninga á Íslandi, langar mig til að skoða þetta framsal valda nánar - hvernig það fer í raun fram hér á landi í samtíma vorum, og hvort hægt væri að gera endurbætur á kerfinu þannig að það þjóni einstökum landsmönnum betur.

Ólíkar hugmyndir um fullveldi

Útsýni yfir höfuðborgarsvæðið frá upphæðum Kópavogs. Hvernig yrði ásýnd þessa svæðis ef fulltrúar störfuðu nánar í umboði borgaranna?

Það er áhugavert í þessu samhengi að skoða fyrst lauslega hvernig hugmyndin um fullveldi og valdaframsal hefur þróast, og hvernig sú þróun birtist í áherslum og  þverstæðum samtímans. Segja má að fullveldisumræðan kristallist fyrst almennilega í persónu og völdum Loðvíks 14 frakkakonungs. Það er í baráttu hans fyrir einveldi konungs sem fullveldið kemur fyrst almennilega inn í spilið. Stefna Loðvíks byggði á því að tryggja að fullveldið væri algerlega persónubundið konunginum, að tryggja að enginn gerði athugasemdir við það að það væri á valdi ríkishöfðingjans. Þetta kemur skýrt fram í ummælum hans "Ríkið, það er ég". Fullveldið var í höndum konungs, hann var höfuð ríkisins og það var hans að deila valdinu til þegnanna eins og þörf var á. Konungur hafði óskorað vald og það var hans að þjóna hagsmunum sínum. Þegnarnir voru í raun einungis verkfæri konungs. Fyrir tíma Loðvíks fól þetta í sér að fullveldið var bundið landinu - þeir sem áttu landareignir voru í raun handhafar fullveldisins. Þegar Loðvík tók sér fullveldi, þá fólst valdatakan í því að ná tökum á öllu landi í ríkinu. Þegar landið var í hans höndum þurfti ekki lengur guðleg rök fyrir tilkalli hans til valdsins. Loðvíki og fjármálaráðherrum hans tókst að skuldsetja aðalinn við krúnuna og ná þannig völdum yfir landareignum þeirra. Þegar þessum áfanga var náð gat konungur síðan ánafnað aðlinum landinu á ný - aðallinn hlaut þá landið í umboði konungs sem sjálfur hélt strengjum fullveldisins eftir í sinni hendi.

Það var þetta sem franska byltingin barðist gegn, það var þetta sem hún bylti, sneri á haus. Kennismiðir byltingarinnar voru algerlega á móti þeirri hugmynd að fullveldið væri í höndum konungs. Þeir voru fulltrúar húmanismans og þeirrar hugmyndar að hver maður sé sinnar gæfu smiður. Út frá því hlaut fullveldið, óskorað, að hljóta að vera í höndum hvers og eins. Hver einasti einstaklingur, borgari, var handhafi fullveldisins að þeirra mati, og það var þeirra, borgaranna, að ákveða hvernig farið skyldi með valdið. Það er þessi hugmynd sem er undirstaða lýræðis eins og við þekkjum það í dag, sem meginhugmynd stjórnmála í samtímanum. Á hinn bóginn, eins og ætíð í menningarmálum, megum við ekki gleyma því að sannfærandi kerfi deyja ekki. Hugmynd Loðvíks lifir enn góðu lífi undir niðri og er ef grannt er skoðað afar sterk í öllu valdakerfinu. Það er á ótrúlega mörgum stöðum að umræðan um yfirvald og þegna virðist njóta meiri virðingar en lýðræðisumræðan, þar sem lykilatriðin eru fullvalda borgarar og umboðsmenn þeirra.

Vandamál tengd framsali fullveldis

Það er ljóst að þótt hugmyndin um lýðræði feli í sér að óskorað vald - fullveldi - sé á hendi einstaklingsins þá er svo í reynd að ekki er framkvæmanlegt að ætla einstaklingum sjálfum að taka ákvarðanir um málefni sín og annarra í hvert skipti sem þess er þörf. Beint lýðræði, þar sem sérhver borgari kýs um öll álitamál sem koma upp, er í reynd óframkvæmanlegt og það er á hreinu að ef það væri framkvæmanlegt yrði það afar svifaseint og örðugt í meðförum. Það hefur því frá upphafi lýðræðis á Vesturlöndum verið reyndin að þótt það sé viðurkennt að fullveldið sé hjá einstaklingnum er það jafnframt innbyggt í kerfið að einstaklingurinn, borgarinn, framselji vald sitt til annarra sem fyrir hans hönd framfylgja valdinu. Þetta þykir nauðsynlegt vegna þess að ekki er framkvæmanlegt að bera öll mál ætíð undir alla sem þau koma við. Vegna þessa treystir framsalskerfið því að fólk kjósi sér fulltrúa sem komi fram fyrir þeirra hönd, semji um málamiðlanir og taki ákvarðanir um það sem skiptir máli.

Það er því ljóst að frá upphafi gerir kerfið ráð fyrir því að framsal valda eigi sér stað - fullveldi einstaklingsins er því í raun aldrei óskorað, hann þarf frá upphafi að vera félagi í því sem við köllum samfélag, og það er á þeim vettvangi sem hann er skyldur til að skipa sér fulltrúa fyrir sína hönd. Þetta er innbyggt í kerfið. Það er þó einnig skilningur þeirra sem að lýðræðiskerfinu koma að það sé æskilegt að framsal valda sé skýrt og greinilegt, að það sé ljóst að í raun sé einungis um framsal að ræða og að vegna þess sé nauðsynlegt að einstaklingurinn hafi sem mest um framsalið að segja - að einstaklingurinn geti í raun haft áhrif. Þetta er allt annað en einfalt. Þetta væri ekki einfalt í þjóðfélagi þar sem hugmyndin um lýðræði væri eina hugmyndin um fullveldi, en þegar haft er í huga að draugur yfirvaldsins er enn afar áhrifaríkur í öllu stjórnkerfinu þá verður framkvæmd framsalsins enn flóknari.

Framkvæmd framsals í kosningum

Á Íslandi eru almennt notaðar tvær aðferðir við framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna. Annarsvegar svokallaðar bundnar hlutfallskosningar og hinsvegar óbundnar kosningar. Almennt séð er litið svo á að óbundnu kosningarnar séu óæskilegar og þær eru einungis notaðar ef ekki er hægt að framkvæma bundnar kosningar. Þar sem allir eru í framboði í óbundnum kosningum og enginn listi frambjóðenda til staðar geta atkvæðin dreifst á ansi marga menn og konur. Vegna þessa er afar líklegt að ansi mörg atkvæði detti dauð niður og fulltrúar fengið kosningu með einungis lítinn hluta atkvæða á bak við sig.

Bundnar kosningar fara þannig fram að fólk myndar félög um kosninguna, hópa sem bjóða fram saman á listum þar sem búið er að ákveða fyrirfram í hvaða röð þeir veljist sem fulltrúar kjósenda. Í kosningunni hefur hver borgari eitt atkvæði og má hann velja með því einn lista. Atkvæði kjósandans fer í fyrstu í heild til að velja efsta mann listans. Ef hann telst kjörinn og líkur eru á því að fleiri nái kjöri af viðkomandi lista deilist atkvæðið í hlutfalli við fjöldann sem á möguleika á að vera kjörinn þar til ekki er hægt að deila því meira niður og ná kjöri. Ef efsti maður á lista fær ekki nægjanlega mörg atkvæði til að ná kjöri þá má segja að öll atkvæði listans verði ógild - kjósandinn náði ekki að hafa áhrif á kjör fulltrúa. Ef listi fær talsvert fleiri atkvæði en þarf til að ná manni inn, en ekki nægjanlega mörgum til að ná inn nýjum manni má einnig segja að mörg atkvæði detti dauð niður. Í kosningum í Hafnarfirði 2006 duttu öll atkvæði B-listans dauð niður, 11% atkvæða D-listans og 33% atkvæða V-listans. Þetta, að atkvæði smærri framboða eigi á hættu að vera óvirk, leiðir til þess að valmöguleikar kjósenda á að velja sér fulltrúa minnka. Annars vegar hræðist fólk að kjósa minni framboðin vegna þess að því finnst óþægilegt til þess að hugsa að geta ekki haft í raun áhrif á val fulltrúa. Hins vegar leiðir þetta til þess að smærri framboðin reyna að sameinast í kosningunni og fækka þanngi raunverulegum valkostum kjósenda. Það var meðal annars ástæðan fyrir því að R-listinn var stofnaður í Reykjavík. Mörg atkvæði glötuðust hjá smærri flokkunum og þess vegna ákváðu þeir, þrátt fyrir ólíka stefnu, að bjóða fram einn fyrirframákveðinn lista margra flokka og margra sjónarmiða. Þarna var val kjósenda orðið ansi takmarkað.

Í Alþingiskosningum eru fulltrúar valdir eftir kjördæmum og getur hver kjósandi valið einn framboðslista í sínu kjördæmi með sínu atkvæði. Til að tryggja betur að kjósendur flokkanna fái fulltrúa miðað við fjölda atkvæða eru nokkrir þingmenn landskjörnir, þ.e.a.s. atkvæði á öllu landinu geta leitt til kjörs þeirra. Þetta leiðir til þess að færri atkvæði detta dauð niður í þingkosningum.

Mótsagnir í íslenska kerfinu

Það leikur ekki vafi um að íslenska kerfið er lýðræðiskerfi. Hins vegar er einnig greinilegt að það fullnægir ekki þörfum borgaranna um framsal fullveldis þeirra. Þar að baki eru margar ástæður, en flestar þeirra tengjast áhrifum hugmynda um yfirvaldið, um kónga sem eiga fullveldið og geta látið með það eins og þeim sýnist, nema svona rétt í kring um kosningar.

Eitt þessara vandamála er tengt landinu sjálfu. Frá upphafi þingræðis á Íslandi hefur ætíð verið sjálfgefið að áhrif landeigenda hafa verið mikil í kerfinu. Upphaflega bjuggu flestir landsmenn í sveitum og landeigendur áttu trygg sæti í skjóli undirsáta sinna og nágranna. Síðan bæjarmyndun hófst fyrir alvöru og meginfjöldi íbúanna flutti burt af landinu í bæi og borgir, þá er eins og draugur landeignarinnar hafi ríkt í kerfinu - það þykir sjálfsagt að fólk til sveita hafi meira að segja um val fulltrúa á þingi en fólk á höfuðborgarsvæðinu. Í þjóðfélagi þar sem hugmyndin byggir á fullveldi einstaklinga og framsali þess er þetta ansi undarlegt, og illskiljanlegt - nema þegar áhrif einveldishugsunarinnar eru tekin með í dæmið. Það er nokkuð ljóst að meginþorri kjósenda er ekki sáttur við þetta, en samt viðgengst þetta enn.

Flokkarnir sjálfir og framkvæmd hlutfallskosninga hefur hins vegar reynst vera stærsta vandamálið. Þótt lýðræðishugmyndin - hugmyndin um framsal fullveldis til einstaklinga sem eru fulltrúar kjósenda - sé sífellt ítrekuð í lögum og stjórnarskrá, þá byggir framkvæmdin á því að í raun fer framsalið ekki fram til frambjóðendanna sjálfra, heldur til flokkanna. Það eru flokkarnir sem sýsla með umboðið og deila því áfram til fulltrúa sinna. Í því samhengi eru það leiðtogarnir sem hafa mest að segja, beinir undirmenn þeirra og svo koll af kolli. Innan kerfisins er búið að búa til smákónagaveldi sem vinnur að meira eða minna leyti út frá einveldishugmyndinni. Kjósendur eru við þessar aðstæður einungis milliliður þegar kemur að kosningum, þeir hafa tök á því að velja hversu mikið hver og hver smákóngur á undir sér. Að kosningum loknum láta flokkarnir eins og kjósendur séu ekki til, nema þá sem þegnar stjórnkerfisins.

Í Alþingiskosningum er meginþungi umbóta lagður í að jafna samkeppnisstöðu flokkanna. Hvernig hægt er að þjóna kjósendum og þörfum þeirra er ekki í umræðunni, heldur hvernig staða flokkanna geti verið sem réttlátust, óháð því hvar kjósendur eru. Kerfinu er stöðugt breytt til að hlutfall atkvæða flokkanna sé sem líkast hlutfalli þingsæta, án tillits til hverjir sitja í þingsætunum. Útkoman úr þessu undanfarin ár, samhliða því sem ekki má hrófla við ójafnrétti á milli kjósenda í sveitum og í borg, er að búa til allskonar ógegnsæjar viðbætur við kjördæmakerfið. Þetta eru ekki hlutir sem kjósendur skilja, hvernig þingsæti flakka eins og eldfjallaaska á milli landshluta á kosninganótt og hvernig frambjóðendur með lítinn minnihluta atkvæða í sínu kjördæmi geta allt í einu setið uppi sem fulltrúar kjósenda.

Annar vandi í kosningum til Alþingis og í stórum sveitarfélögum tengist röð frambjóðenda. Óánægja kjósenda með framkvæmd framsals fullveldis þeirra hefur meðal annars snúið að því að þeir geta ekki haft áhrif á hverjir eru fulltrúar flokkanna. Þessu hafa flokkarnir brugðist við með því að innleiða nýtt lag lýðræðis innan flokkanna, þar sem kosið er um frambjóðendur áður en þeir verða frambjóðendur. Menn og konur verða því framjóðendur að framboði. Þetta kerfi, sem flokkarnir hafa komið á til að friþægjast kjósendum, hefur í framkvæmd orðið algert skrýmsli og eitt af því sem hefur ógnað lýðræði hvað mest á undanförnum árum. Fyrir var ljóst að margir borgarar efuðust um einlægni flokkanna í því að starfa í raun í þágu þeirra vegna þess hversu flokkarnir voru sýnilega háðir framlögum stórra fyrirtækja til að standa straum af kostnaði sínum. Þetta hefur dregið úr trú fólks á því að fullveldi þeirra væri virt innan flokkanna. Þegar við bætist að einstakir stjórnmálamenn hafa persónulega tengst fyrirtækjum beint í viðleitni sinni til að verða frambjóðendur, þá er ansi erfitt fyrir kjósendur að trúa því að viðkomandi aðilar verði ekki of háðir þeim aðilum sem þeir eiga einmitt að hafa eftirlit með. Þegar svo er um búið er ekki ósennilegt að kjósendum finnist atkvæðin vera keypt. Á meðan kosningabaráttan er einfaldlega á milli flokkanna og fulltrúa þeirra á sama vettvangi í þingkosningum, þá er það að minnsta kosti flokkanna að standa straum af baráttu félaga sinna. Prófkjörin hafa auk þess leytt til enn meiri efasemda um gildi frambjóðanda vegna þess að í smærri flokkum geta aðilar úr öðrum flokkum haft áhrif á hverjir verða fulltrúar smáu flokkanna. Dyggir stuðningsmenn þeirra geta því alls ekki treyst því að frambjóðinn sé ekki gaukur í hreiðri þeirra. Prófkjörin voru hugmynd að því að reyna að draga úr fjarlægð frambjóðenda og kjósenda með því að gefa kjósendum kost á að velja sér sína frambjóðendur. Reyndin hefur því miður reynst þveröfug, frambjóðendur valdir í prófkjöri eru engu minna fjarlægir kjósendum heldur en hinir, nema síður sé.

Í sveitarstjórnarkosningum er staðan hins vegar misjöfn. Þau stærstu virðast virka á sama vettvangi og stjórnmál á landsvísu. Þar er flokkakerfið við lýði, með prófkjörum og smákóngaveldum. Í þeim minni er hins vegar allt annað upp á teningnum. Þar eru flestir flokkarnir of veikburða til að geta verið grundvöllur valdaframsalsins. Vegna þessa verða til sérkennileg framboð fólks með ólíkar áherslur, sem eru eins og búin til í kring um eldhúsborðið (og meira að segja í Reykjavík þegar flokkakerfið hefur brugðist endurtekið) og í mörgum sveitarfélögum er meira að segja ekki hægt að ná saman nægilegri samstöðu um eiginlegan lista. Hér verða ítök kjósenda óskipuleg og lítil.

Samanburður við Bretland

Núverandi kerfi í Bretlandi er eitt af þeim ólýðræðislegustu á Vesturlöndum. Þar eru eintóm einmenningskjördæmi sem leiða það af sér að mjög erfitt er fyrir fleiri en tvo flokka að ná áhrifum á þingi - allir aðrir flokkar eru dæmdir í eilífa stjórnarandstöðu. Afar mikið er um atkvæði sem falla dauð og ómerk, allt að 60% atkvæða í mörgum kjördæmum verða áhrifalaus og mjög oft eru þingmenn kosnir sem fulltrúar sinna kjördæma með mikið minna en helming fylgis. Flokkar geta unnið mikinn meirihluta þingsæta með á milli 35 og 40% atkvæða og tveggja flokka kerfið er tilvalið fyrir smákóngaveldi, sem trúlega er ein af ástæðum þess að stóru flokkarnir eru tregir til að breyta kerfinu. En þrátt fyrir þetta er almenningur búinn að vera þokkalega sáttur við kerfið, að minnsta kosti nægjanlega vel til að veita þeim sem vilja breyta því ekki mikið brautargengi. Það er þar sem áhugavert er að leita svara, hvers vegna er ekki meiri óánægja með þetta óréttláta kerfi?

Það eru þrjú atriði sem menn nefna sérstaklega sem jákvæð fyrir breska kerfið. Í fyrsta lagi er það afar einfalt og skiljanlegt. Einungis einn frambjóðandi er fyrir hvern flokk í hverju kjördæmi og þar af leiðandi mjög einfalt að velja á milli. Það er auk þess skýrt hver verður kosinn, einfaldlega sá með flest atkvæðin. Þetta er sama kerfi og er við lýði í forsetakosningum á Íslandi. Þriðja atriðið er hræðsluáróður, kjósendur skilja ekki hvernig stefnumarkmiðum er fylgt í samsteypustjórn og eru þess vegna frekar til í að bíða lengur eftir að komast í stjórn án málamiðlana heldur en að þurfa að vera í óvissu með málefni samsteypustjórnar. Þetta er kerfi sem elur á flokkasjónarmiðum og smákóngakerfi, á nokkurra ára fresti er skipt um kóng.

Það eru þessi atriði sem þeir sem berjast fyrir kosningaumbótum í Bretlandi þurfa að eiga við. Þeir eru sér vel meðvitaðir um ágalla listakosninganna, sér í lagi hvernig þær leiða til fjarlægðar kjósanda frá fulltrúum sínum. Tillögur þeirra miða því að því að fá fram kerfi þar sem sem flestir geta haft áhrif - fá óvirk atkvæði - þar sem tiltölulega gott samræmi er milli skoðana fólks og samsetningu þingheims, og þar sem fólk getur verið í góðu sambandi við sína umbjóðendur, finnist þeir standa sér nálægt.

Niðurstaðan er kerfi sem á ensku kallast STV eða Single Transferable Vote. Íslensk þýðing væri Eitt yfirfæranlegt atkvæði. Grunnurinn að kerfinu eru kjördæmi með á milli 5-7 fulltrúa, til að tryggja nálægð við kjósendur. Reyndar er gert ráð fyrir tveimur til þremur með einungis 2-3 fulltrúa á stöðum þar sem dreifbýli er mikið, hér eru það forsendur kjósenda sem eru í fyrirrúmi. Kjósandi velur sér fulltrúa sem hann vill helst kjósa, og merkir nr. 1 við hann. Auk þess getur hann valið sér fulltrúa til vara, eins marga og hann vill, hann getur númerað í réttri röð alla aðra frambjóðendur sem hann gæti hugsað sér sem sína fulltrúa. Í fyrstu talningu fá fulltrúarnir þau atkvæði sem kjósendur setja í nr. 1. Ef einhver fulltrúi er þá kominn með fleiri atkvæði en þarf til að tryggja honum kosningu, þá er lágmarkstalan skráð á hann, en öðrum atkvæðum dreift á fulltrúa nr. 2 á atkvæðaseðlum kjósenda. Ef fulltrúi fær t.d. 300 atkvæði en einungis 100 duga til öruggrar kosningar þá eru 100 skráð á hann, en hin atkvæðin fara að 200/300 hluta, eða að 2/3, á þá frambjóðendur sem allir kjósendur hans völdu sem nr. 2. Þegar búið er að yfirfæra öll aukaatkvæði á þennan hátt, í mörgum skipulegum umferðum, er atkvæðum þeirra sem fæst atkvæði eru með, og eiga ekki séns á að öðlast kjör, dreift á þá sem eru næstir í röðinni á atkvæðaseðlum þeirra semkusu þá. Þetta er gert þar til óyggjandi niðurstaða er fengin og allir fulltrúar kosnir. Kerfið er í raun einfalt að skilja, sér í lagi ef ekki eru of margir í kjördæmi, og hægt að birta niðurstöður og útreikninga í einföldum töflum þannig að allt sé opinbert og skýrt. Útreikningar væru tímafrekir ef talið væri handvirkt, en með aðstoð tölvutækni ætti að vera mjög einfalt að telja öll skýr atkvæði sjálfvirkt og færa þau sem einhver vafi gæti leikið á handvikt inn í tölvu. Ef kosið verður á tölvu í framtíðinni hér á landi, eins og menn eru farnir að gæla við, verður talning sérlega einföld og skýr.

Eitt yfirfæranlegt atkvæði á Íslandi?

Það er alveg á hreinu að kosningakerfi á þessum nótum væri mikið betra en núverandi kerfi við sveitarstjórnarkosningar. Þegar eitt yfirfæranlegt atkvæði er reglan geta bæði flokkar og einstaklingar boðið fram. Í raun eru fulltrúar flokkanna ekki á lista, heldur bara merktir flokkunum fólki til glöggvunar. Ekki þarf að bjóða fram fullan lista, heldur geta flokkar boðið verið með eins marga í framboði og þeir telja líklegt að ná inn. Með þessu kerfi geta allir flokkar, þeir litlu líka, boðið fram í smærri kjördæmunum án þess að hætt sé við atkvæði kjósenda þeirra verði ómerk. Með þessu kerfi mætti því leggja óbundnar kosningar alveg af í sveitarfélögum. Í sveitarfélögum er nándin mikil og fólk þekkir frambjóðendur vel. Með einu yfirfæranlegu atkvæði á fólk þess ætíð kost að velja þá sem það treystir best, án þess að þurfa að binda sig við lista eða flokkslínur. Þannig verður yfirfærsla fullveldis mikið skilvirkari innan sveitarfélaganna og líklegt að niðurstaðan skili auknu trausti til fulltrúanna.

Í þingkosningum mætti síðan  skipta landinu upp í misstór kjördæmi, frá 3 upp í 7 fulltrúa, og tryggja við mörk þeirra að vægi hvers atkvæðis við kosningu fulltrúa væri ætíð svipað. Þetta má gera með því að breyta landamærum kjördæma eða fulltrúafjölda þannig að mundur verði ætíð hverfandi. Þannig mætti leggja af þá vanvirðingu sem sumum kjósendum er sýnd nút til dags, það að ætla að yfirfæranlegt vald frá þeim og áhrif eigi að minni þótt þeir búi við þröngan kost á höfuðborgarsvæðinu.

Helsti fyrirsjáanlegi vankostur við eitt yfirfæranlegt atkvæið er sá að miðað við fyrsta val kjósenda yrði ekki alltaf fullt samræmi milli flokkahlutfalla á þingi og þess hlutfalls. Ef þetta kerfi yrði tekið upp þýddi að því í raun að þarfir kjósanda væru teknar fram yfir þarfir flokka. Hér er í raun ekki lengur verið að krefjast þess að kjósandi skuodbundi sig við ákveðinn flokk. Kjósendur myndu án efa eftir sem áður velja þann fulltrúa sem þeir telja hæfastan í fyrsta kost, og trúlega kemur hann úr þeim flokki sem þeir myndu styðja í hlutfallskosningu. Einnig er sennilegra en hitt að kjósendur hneigist til að velja aðila úr sama flokki sem kost 2, 3 o.s.frv., en það er ekkert endilega sjálfgefið. Það má vel vera að kjósendur stóru flokkanna vilji fá inn einhvern úr minni flokkunum þegar þeir eru búnir að tryggja sínum manni kjör. Það er einnig líklegt að kjósendur minni flokka velji aðila úr stærri flokkunum sem þeim líst best á neðarlega í röðina til að baktryggja sig ef enginn úr þeirra flokki kæmist að.

Út frá kröfu um að að kjósanda finnist hann raunverulega hafa eitthvað að segja um val fulltrúa sinna þegar hann framselur fullveldi sínu þá sýnist mér þessi hugmynd vera hvað vænlegust af þeim sem hafa verið þróaðar undanfarið. Einnig virðist mér líklegra að fulltrúarnir komi til með að vera þess meðvitaðir ef kosningar færu fram á þennan hátt að umboð þeirra kemur beint frá kjósendum, ekki frá formönnum og röðunarmeisturum flokkanna. Þeir verða fulltrúar ákveðins hóps fólks þrátt fyrir að vera tilbúnir til samstarfs innan flokkanna.

Fyrir þá sem hafa áhuga á að kynna sér þetta betur, og ýmsa aðra kosti í þessum málum, þá mæli ég með vefsíðu bresku samtakanna um endurbætur á kosningakerfinu, Electoral Reform Society: http://electoral-reform.org.uk/article.php?id=48



]]> Sýningarhald og kyn tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.150 2010-05-12T18:08:33Z 2010-05-12T19:32:01Z Kynning á dagskrá Listahátíðar í Reykjavík árið 2010 bendir til þess að enn sé ástæða til að minnast á kynbundna mismunun í vali á listamönnum á opinberar sýningar hér á landi. Þetta er þó ekki algilt, víða eru hlutir í... Hlynur Helgason Kynning á dagskrá Listahátíðar í Reykjavík árið 2010 bendir til þess að enn sé ástæða til að minnast á kynbundna mismunun í vali á listamönnum á opinberar sýningar hér á landi. Þetta er þó ekki algilt, víða eru hlutir í góðu lagi, en þar sem potturinn er brotinn er ástæða til að vekja máls á þessu, einu sinni enn. Í þetta sinnið er ætlunin að taka á þessu á uppbyggilegan máta, og gera tilraun til að kynna fyrir þeim sem vinna við að skipuleggja opinberar sýningar á hvaða hátt þeir geta unnið til að koma í veg fyrir að við val á listamönnum sé mismunað eftir kyni og tryggja á sama tíma að um marktæka birtingu á myndlistarsamhengi samtíman sé að ræða. Þegar mismunun eftir kyni á sér stað er nefnilega líklegt að samsvarandi skekkja á skilningi samhengisins komi fram.

Á sýningunni Raunveruleikatékk sem sett er upp á vegum Listahátíðar í miðbæ Reykjavíkur er mikil slagsíða á milli kynja. Æsa Sigurjónsdóttir er sýningarstjóri og það virðist vera hugmynd hennar um íslenskan listveruleika að velja 9 karlmenn til að taka þátt, en aðeins 3 konur. Á sýningunni Efnaskipti í Listasafni Reykjanesbæjar er hinsvegar þveröfugt uppi á teningnum. Aðalsteinn Ingólfsson hefur valið 5 konur á sýninguna en engan karlmann. Það er honum þó til málsbótar að sýningin er hugsuð sem þáttur í stærra ferli, sýning 3 karlmanna á síðasta ári var hugsuð sem hinn hluti verkefnisins. Þótt gera megi athugasemdir við sýningarhugmynd sem skiptir kynjunum upp á þennan hátt, þá er hlutfall kynjanna í heildarverkefninu vel ásættanlegt. Í Norræna húsinu hafa þau Spessi og Katrín Elvarsdóttir skipulagt sýninguna Núna - The Present Now, og þar er kynjahlutfall prýðilegt - 3 konur og 3 karlmenn. Það sama má segja um hlutföll á sýningunni Þekkjast þekkinguna í stjórn Ingarafns Steinarssonar og Ólafar Gerðar Sigfúsdóttur í Listasafni Árnesinga. Þau hafa valið 10 konur og 5 karlmenn til að sýna, sem er fyllilega í samræmi við kynjaskiptinguna í íslenskri myndlist í dag. Ekki hefur enn komið fram hverjir eru sýnendur á sýningunni Annað auga í Listasafni Reykjavíkur en í grein sýningarstjóra, Birtu Guðjónsdóttur, koma þó fram nöfn 7 karla og 6 kvenna þannig að út frá því má búast við þokkalegu jafnvægi kynjanna á sýningunni. Það stefnir því í að vera mun betra en á annarri sýningu í safninu sem fyrr hefur verið rætt um.

Það er nefnilega þannig í íslenskum listveruleika, eins og Ólöf Gerður mannfræðingur virðist gera sér ansi vel grein fyrir, að virkir þátttakendur í íslensku listalífi eru mun fleiri konur en karlmenn. Ef sýningarstjóri telur að hann hafi fingur á púlsi atburðanna þá ættu að minnsta kosti jafnmargar konur að vera þátttakendur í sýningum á samtímalist og karlar, og það er ekkert óeðlilegt við það að þær séu allt að tvöfalt fleiri. Þetta er veruleikinn í íslenskri myndlist í dag og sem betur fer eru það margir sýningarstjórar sem virðast vera meðvitaðir um þetta og skipuleggja sýningar sínar með það í huga. Þetta er sá raunveruleiki sem Æsa hefði mátt tékka betur á áður en hún gekk frá lista yfir sýnendur í Raunveruleikatékki.

Ef smellt er á myndina má fá fram stærri útgáfu sem er bæði læsilegri og sem má prenta út og hengja upp á vegg.

Ég hef vegna þessa ákveðið að koma til aðstoðar þeim sýningarstjórum sem eiga það til að klikka á þessu - að því er mér virðist - augljósa máli. Ég hef búið til örlítinn leik - eða flæðirit eins og það heitir í fyrirtækjum og stofnunum - þar sem menn geta tékkað sig af þegar þeir skipuleggja sýningar. Ég mæli með því að þeir sem eiga erfitt með þetta prenti þetta út og hengi upp á áberandi stað á skrifstofunni. Ef þessu ferli er fylgt ættu menn að vera nokkuð öruggir á því að mismuna ekki listamönnum eftir kyni framvegis þegar þeir skipuleggja sýningar á samtímalist. Samhliða því ættu sýningarnar að vera meir í sambandi við raunveruleikann, þótt sjálfsagt þurfi þó meira til!

]]> Efnahagslíf og -dauði á Íslandi tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.136 2010-04-26T21:27:20Z 2010-04-26T22:36:41Z Stundum getur íslenskan verið heppileg í þýðingu og náttúruleg merking orða komið á óvart. Þetta á til dæmis við þegar reynt er að þýða hugtakið économie libidinale eins og franski heimspekingurinn Jean François Lyotard notaði það í samnefndri bók sem... Hlynur Helgason Stundum getur íslenskan verið heppileg í þýðingu og náttúruleg merking orða komið á óvart. Þetta á til dæmis við þegar reynt er að þýða hugtakið économie libidinale eins og franski heimspekingurinn Jean François Lyotard notaði það í samnefndri bók sem kom út árið 1974.1
1Jean-François Lyotard, Économie libidinale (Paris: Éditions de minuit, 1974).
Bókin er róttækt heimspekirit, og er markmið Lyotards með bókinni að leggja sálrænan og lífrænan grunn að hagkerfi manna, líta á þau út frá forsendum hvata og hegðunar - innanfrá - í stað þess að reyna að setja þeim vísindalegar reglur utanfrá. Hann er í bókinni, beint og óbeint, að vega að og auka við kenningar hagfræðinga eins og Marx, að leggja vísindaheimspekilegan grunn að hugsun hagfræðinnar. Það er í þessu samhengi sem hann setur fram hugtakið économie libidinale, sem bókstaflega mætti þýða sem efnahagur lífskraftsins,og þar komum við aftur að því hvað íslenskan er heppileg í þessu tilviki, því hvað er einfaldara en að þýða économie libidinale en sem einfaldlega efnahagslíf?

Á bak við laufskrúðið má sjá burðargrind háhýsis sem staðið hefur óklárað í 20 ár í norðurhluta Buenos Aires. Ein af arfleifðum herforingjastjórnarinnar í Argentínu þar sem völdin voru meginmálið, en ekki hagsmunir fólks.

En nóg um þýðingar í bili. Ástæða þess að ég er að vekja máls á þessu eru hugleiðingar um íslenskt ástand og íslenskan efnahag, bæði þann lifandi og þann sem tengist stjórnmálum og völdum, í kjölfar hins margumtalaða hruns. Það er nefnilega lygilegt hversu vel hugmyndir Lyotards, skráðar fyrir meir en 35 árum, eiga vel við þegar hegðun og gjörðir íslensku auðmannanna í aðdraganda hrunsins - sem nú eru nokkuð skýrt komin fram í dagsljósið - er skoðuð og metin.

Meginefni Lyotards í Efnahagslífi er að hrekja þær hugmyndir sem settar hafa verið fram í nútíma um það að efnahagsleg hugsun og hegðunarmynstur hafi gengið í gegn um þróun í tímans rás, frá frumstæðri menningu fornaldar, í gegn um peningahugsun endurreisnarinnar, merkantílisma einvaldskonunga barrokktímabilsins, yfir í þróaðan kapítalisma nútímans með áherslu sinni á hagvöxt og skynsemi markaðar sem ræðst af framboði og eftirspurn. Lyotard telur að hér sé um einbera tálsýn að ræða, einkenni þróunarhugsunar nútímans þar sem goðsögnin um stöðuga framþróun og framfarir sé lykilatriði.

Í andsvari við þessari þróunarhugsun nútímans telur Lyotard að efnahagur og þær aðferðir sem maðurinn notar til að lifa og lifa af, sjálfur og í samfélagi, séu nátengd atriði. Hann tekur til þess að í skráðri sögu megi sjá helstu einkenni efnahagskerfis nútímans í reynd, að í raun séu breytingar í viðskiptum og hagrænum þáttum menningar einungis sveiflur sem skýra megi í grundvallaratriðum út frá þeirri hneigð mannsins að skapa og efla líf sem á sama tíma leiðir til eyðileggingar og dauða. Í sálfræðilegum skilningi eru líf og dauði nátengd öfl sem ekki er hægt að skoða hvort í sínu lagi, á sama hátt séu það öfl uppbyggingar og sóunar sem óaðskiljanlega eigi sinn þátt í breytingum á efnahagslífinu, eins og í lífi einstaklingsins. Grunnur kenningar Lyotards gengur út á það að líf og dauði séu alls ekki andstæð öfl, ekki frekar en uppbygging og eyðilegging.

Hin jákvæða ímynd kapítalismans, eins og hann birtist í framsetningu frjálshyggjunnar, er sú að um séu að ræða viðskipti og viðskiptaumhverfi þar sem skynsemi ræður ríkjum. Viðskipti almennt byggi á því að allir aðilar viðskiptaumhverfisins (viðskiptalífsins) séu meðvitaðir um það markmið að efla hagsmuni sína, tekjur og hagnað. Aðilarnir vinni í umhverfi þar sem samkeppni ræður ríkjum og þar sem verð og skipti á vörum, með peninga sem millilið, þróist út frá samkeppni og eftirspurn, sem séu í raun tengd á skynsaman og rökrænan hátt. Á heimspekilegum nótum má segja að þetta feli það í sér að hér sé eitt öflugasta dæmið um skynsemistrú upplýsingastefnunnar, sem að sönnu hefur verið leiðarstef nútímans í hugsun. Vegna þess að hér ræður skynsemin ríkjum stýrir markaðskerfið sér sjálft - það er jú auðséð að allir hljóti að vilja efla sinn eigin hag sem mest, ekki satt? Trúin felur það einnig í sér að þar sem allir vinna markvisst að því að auka eigin arð og eigin hag hljóti það að leiða til þess að hagur allra sem að kerfinu koma eflist. Þetta er hugmyndin um hagvöxt: Kerfið stýrir sér þannig að einkahagur vex, sem leiðir til þess að hagur fjölskyldunnar vex, sem leiðir til þess að hagur samfélagsins vex, hagur þjóðarinnar og að lokum hagur heimsins.

Guð gæfi að svo væri!

Lyotard leiðir að því rök að auk skynseminnar séu fleiri þættir einnig ákaflega ríkir í efnahagslífinu, þættir sem feli í sér önnur og ólík gildi en að bæta hag og að efla tekjur almennt. Hann telur að skýrasta mynd þeirrar efnahagsstefnu felist í svonefndum merkantílisma, sem var lykilatriði í efnahagsstjórn á Vesturlöndum á síðari hluta sautjándu aldar. Þetta er sú stefna sem Colbert, fjármálaráðherra Loðvíks fjórtánda, mælti fyrir og því sú stefna sem réð ríkjum í Evrópu á þessum tímum. Megináherslur merkantílismans eru samkvæmt Lyotard að líta á hagkerfið sem lokað fyrirbæri, endanlegt. Colbert leit þannig á Evrópu þeirra tíma, að um væri að ræða lokað kerfi sem mikilvægt væri fyrir Frakklandskonung að ráða. Lykillinn að því fólst í því að stjórna fjármálunum, í því að ráða yfir megninu af peningaforða álfunnar, sem á þessum tíma fólst í sjóðum úr gulli og silfri. Markmiðið fólst sem sagt í því að tryggja að forði gullsins, peninganna væri í París, að önnur ríki álfunnar, sem og héruð Frakklands, yrðu að skuldsetja sig gagnvart konunglegu bönkunum í París til að geta átt í skynsamlegum viðskiptum sín á milli. Í þessu fólst lokun markaða með tollum, uppbygging innri framleiðslu, og uppsöfnun auðs. Þegar völdum var náð í kerfinu leiddi það síðan til gríðarlegrar sóunar, þeir peningar sem komu inn umfram gullsjóðinn höfðu engan tilgang sem slíkan, voru ekki nýttir í skynsamlega arðsemi og uppbyggingu, heldur í gífurlega yfribyggingu og lúxus í Versölum. Markmiðið var efling innri sjóða í samanburði við sjóði annarra, ekki bæting hags fólks almennt eða uppbygging kerfisins umfram það sem þurfti til að ná völdum.

Lyotard leiðir að því rök að þegar hagkerfið var lokað, og konungurinn ótryggur í sinni stöðu, þá leiddi það til þess að öfundin var sá þáttur sem réði mestu um ákvarðanatökur. Það er í gegn um öfundina sem græðgin kemur síðan fram. Það sem knýr ákvarðanirnar er ekki viljinn til að byggja upp og efla, heldur þráin eftir því að eignast og ná tökum á hlutum, á peningum, á völdum, bara til þess að sóa þeim í kjölfarið. Þeir sem stjórna gera það ekki með sín eigin verk að viðmiði, sinn eigin hag. Það sem er ráðandi í ákvörðunum er samanburðurinn við aðra. Hér dugar ekki hagsýni, framsækni og sköpunarkraftur - skynsamlegir þættir sem byggt gætu upp efnahagslífið á grundvelli hagsældar. Nei, hér er það ráðandi hvöt að komast yfir það sem hinir eiga, að verða stærri en þeir, en ekki með því endilega að stækka sjálfur, heldur með því að sölsa þeirra eigur og auðæfi undir sig. Þar sem öfundin ræður ríkjum er það samanburðurinn sem hefur gildi, ekki skynsemin eða hagsældin. Nærtækasta dæmi merkantílismans er borðspilið Matador. Í því spili eignast menn götur og fyrirtæki sem í upphafi skila hófsömum arði. Hver spilari getur framleitt verðmæti með því bara að spila, í hverjum hring er þetta staðfest með öruggum tekjum. Það væri hagstæðast fyrir alla ef allir hefðu hóflegar eignir og gætu eflt þær hægt og rólega og komið þannig auknum verðmætum inn í kerfið. En það er því miður ekki raunin, því markmið spilsins er merkantílískt, það byggir á því að ná tökum á því sem aðrir eiga, að byggja upp meir en þeir með það eina markmið í huga að ná hinum út úr spilinu. Þegar einn spilari er orðinn stærstur í Matador, þegar flæði fjármagnsins er orðið stöðugt til hans frá öllum hinum, þá vantar bara að innleiða að hann gæti eytt óhóflega og sóað peningum, því hagur hans ræðst ekki lengur af peningunum sem hann hefur safnað heldur af flæði peninga til hans.

Þegar efnahagslíf Íslands á liðnum áratugum er skoðað, þá er áhugavert að sjá hvernig þessir þættir nútíma kapítalisma, skynsamleg hagnýting og arður, og spil sem byggir á öfund og græðgi, hafa átt mismikla samleið. Hagfræðingar hafa nefnt kvótakerfið í sjávarútvegi sem upphafið að endalokunum, og út frá kenningum Lyotards má það til sannsvegar færa. Sjávarútvegur á Íslandi byggði áður fyrr á því að menn gerðu út báta sína. Því meira sem þeir veiddu, í samanburði við það sem þeir kostuðu til, skilaði meiri framleiðslu og þannig tekjum. Samanburður manna í millum fólst í því hversu mikið menn veiddu út frá því hvernig báti menn voru á og hvernig veiðarfæri menn voru með. Oft var samvinna lítil, ef menn fundu gjöful mið létu þeir ekkert endilega vita af þeim, því ef þeir héldu þeim fyrir sig gátu þeir tryggt sér betri veiði en hinir. Kerfið var hins vegar opið, menn reiknuðu með því að geta aukið hag sinn, veitt sífellt meira með betri tækni og stærri skipum og staðið sig þannig bæði vel fyrir sig og í samkeppninni. Það var því þannig sem útvegurinn byggðist upp á mörgum aðilum í því sem kalla mætti heilbrigða samkeppni í opnu kerfi.

Þetta breyttist hinsvegar þegar veiðarnar hættu að vera sjálfbærar og fóru að leiða til ofveiði. Þá hættu hagkvæmni kapítalismans að virka, það fór að ganga á fiskistofnana og menn fóru vits vitandi að eyða því sem allt kerfið byggði á. Hér var komið kerfi sem hefði átt að skila arði, en var greinilega ekki til frambúðar. Sem betur fer gerðu menn sér grein fyrir því að hinn frjálsi kapítalismi sem áður hafði verið við líði gengi ekki lengur og brugðust við. Því miður, út frá sögu kapítalismans, völdu menn trúlega verstu mögulegu leiðina, leið sem leiddi beint inn í Matadorvæðingu fiskveiðanna, kerfinu var lokað og samanburðurinn snerist ekki lengur um hvað hægt var að veiða á hvað stórum skipum, heldur um það hversu miklu útgerðin gat stjórnað að endanlegum auði, af gullforða kvótans. Það hefði mátt hugsa sér ýmsar aðrar leiðir til lausnar, að menn borguðu gjald inn í kerfið út frá stærð skipa, út frá stærð veiðarfæra, út frá fjölda öngla, eða hvað sem er annað þar sem hagkvæmni hefði getað þróast og eðlileg samkeppni. Þá hefði hlutfallsleg hagkvæmni getað ráðið því hversu mikinn hag menn fengu út úr kerfinu. Það hefði getað leitt til þess að auknar tekjur, framleiðsla, miðað við það sem stofnað var til, hefði verið virðingarverð, samanburðarhæf. Í staðinn völdu menn kerfi sem var eins og sniðið að merkantílismanum, kerfi þar sem lokuð takmörkuð auðlind var til staðar, þar sem öfund og græðgi gat ráðið ríkjum, þar sem menn skuldsettu fyrirtækin með það markmið í huga að ná sem stærstum hluta af kökunni til sín, sem stærstum hluta af kvótanum, án hagkvæmnisjónarmiða. Þetta er það sem gerðist, og fyrir vikið vék hagkvæmishugsun fiskveiðanna fyrir hugmyndinni um yfirráð, uppbyggingu merkantílísks veldis í fiskiðnaði með tilheyrandi sóun.

Þessi hugsunarháttur varð síðan grundvöllurinn að einkavæðingu bankanna. Þar einbeittu menn sér að því í upphafi að koma völdunum til valinna aðila, til aðila sem voru þeim innan handar í iðnaði og innan fiskveiðikerfisins. Bankarnir voru í kjölfarið ekki reknir á grundvelli vaxta og hagsældar, heldur byggðu þeir á reynslu sjávarútvegsveldanna. Hinir nýju eigendur hugsuðu sér þá fyrst og fremst sem tæki í merkantíliskum skilningi, sem tæki til að ná völdum og stjórn inna lokaðs kerfis íslensks efnahagslífs. Inn í þetta valdakerfi soguðust síðan í kjölfarið skipafélögin, flugfélögin, tryggingafélögin, matvöruverslanirnar og fjölmiðlarnir. Málið var ekki endilega að reka þessi fyrirtæki vel eigendunum til hagsældar og til að skila arði sem nýta mætti í uppbyggingu. Málið var ekki að byggja félögin upp á skynsamlegan hátt í gegn um rekstur, heldur einfaldlega í því að stækka þau sem mest - í samanburði við hin félögin sem voru að bítast um sömu kökuna. Þegar völdum var náð þá var það heldur ekki spurning um að reka þau skynsamlega, heldur var áherslan á að sýna veldið sem mest, með sóun og eyðslu.

Þetta kerfi var merkantílismi, samkvæmt Lyotard, í sinni verstu mynd. Þetta sést vel í því þegar bónusgreiðslur til starfsmanna í verðbréfamiðlun voru orðnar meiri en tekjurnar í heild: Markmiðið var ekki að skila hagnaði heldur að fá stærri hluta verðbréfasölunnar inn í veldið. Þetta sést vel þegar bankar fóru að taka þátt í húsnæðislánum þótt stjórnendur vissu að þau væru óskynsamleg: Markmiðið var að ná völdum á húsnæðismarkaði, vera stærri en hinir, óháð hagnaði. Þegar aðstæður  opnuðust síðan utan landsteinanna til aðgerða héldu þessum mönnum síðan engin bönd. Þeir héldu áfram að starfa eins og þeir höfðu gert í litlu tjörninni sinni, fóru að keppast hver við annan í útþenslu og óhóflegum samanburði á innbyrðis stærð, óháð öllum hagkvæmissjónarmiðum. Merkantílísk hugsun var orðin svo allsráðandi að þótt ekki væri lengur um lokað kerfi að ræða létu menn samt eins og svo væri.

Nú þegar verið er að fara ofan í saumana á því sem gerðist, þá er nauðsynlegt að skoða ástandið á fjölbreyttan hátt. Menn þurfa að gera sér grein fyrir því að það eru mörg önnur öfl í gangi heldur en skynsemi sem ráða í tengslum við efnahagslífið, þótt skynsemin sé vitaskuld líka til staðar. Við, og stjórnvöld í umboði okkar, þurfum að vera þess vel meðvituð um að það er mannleg hugsun, mannleg hegðun, mannlegar hvatir, lífsvilji og áhættusækni, sem býr að baki efnahagslífinu. Þetta er að sönnu efnahagslíf og þar býr margt annað að baki, að auki við skynsemi og hagræna hugsun. Við þurfum að vera með opinn huga og skoða efnahagslífið og forsendur þess frá grunni með það í huga, ólíkt því sem stjórnvöld og almenningur hafa gert undanfarinn áratug. Við þurfum á skynsaman hátt að ráðast að rótum vandans. Trúlega þurfum við að breyta kvótakerfinu þannig að hvatt sé til hagkvæmni og skynsamlegrar nýtingar og að merkantílismi geti ekki ráðið þar ríkjujm. Við þurfum trúlega einnig að breyta því hvernig framleiðslu og dreifingu á orku er háttað, þannig að skynsemin sé ráðandi þar en ekki stundarhagsmunir og krafa um einfaldar hagtölur. Við þurfum að gæta þess að búa til umhverfi fyrir banka og lánakerfi þar sem hugmyndir um skynsamlega framleiðslu og ábyrg viðskipti ráða ríkjum, en ekki öfund og græðgi. Og við þurfum að muna að hagkerfi heimsins er og verður sífellt fyrir miklum áhrifum af öfund og græðgi; það þarf að búa þannig um hnútana að þessar tilfinningar verði aldrei framar ráðandi öfl í hagstjórn. Þetta er allt mögulegt ef við lítum raunsætt og af tilfinningu á hlutina, og lærum af mistökum nútímans.

]]> Tungl yfir Keflavíkurflugvelli tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.134 2010-03-18T09:19:19Z 2010-03-18T10:29:41Z Nýkrýndur Óskarsverðlaunahafi frá Argentínu, Juan José Campanella, gerði árið 2004 kvikmyndina Luna de Avellaneda, sem á íslensku héti Tungl yfir Avellaneda. Kvikmyndin er gerð tveimur árum eftir að efnahagshrunið varð í Argentínu og fjallar að mörgu leyti um þær spurningar... Hlynur Helgason Nýkrýndur Óskarsverðlaunahafi frá Argentínu, Juan José Campanella, gerði árið 2004 kvikmyndina Luna de Avellaneda, sem á íslensku héti Tungl yfir Avellaneda. Kvikmyndin er gerð tveimur árum eftir að efnahagshrunið varð í Argentínu og fjallar að mörgu leyti um þær spurningar sem blasa við íbúum landsins í kreppunni. Hvernig geta íbúar haldið reisn sinni? Hvernig eiga þeir að bregðast við þeim sem bjóða þeim atvinnu og peninga, hvað sem það kostar?

Hér er framkvæmdamaðurinn að hvetja íbúanna til að láta raunsæið ráða og selja íþróttamiðstöðina fyrir spilavíti.

Myndin fjallar um fólk sem rekur íþrótta- og félagsmiðstöð. Í upphafi myndarinnar er vikið til baka til um 1960, þegar miðstöðin er nýreist, og okkur birt öflugt samfélag vonar og styrks. Í samtímanum er hins vegar greinilegt að miðstöðin hefur átt við kreppu að stríða lengi, viðhald er í ólestri og aðstæður fátæklegar. Aðstandendur miðstöðvarinnar berjast við að halda henni gangandi, enda þjónar hún hagsmunum fátækra íbúa í hverfinu og er miðstöð íþrótta- og félagsstarfs barna og unglinga.

Skuldir sliga reksturinn og þá birtist lausnin í líki frumkvöðuls sem býðst til að kaupa miðstöðina af félaginu sem rekur hana. Hann er framsækinn og er með áform um að breyta félagsmiðstöðinni í spilavíti. Lokasenur miðstöðvarinnar eiga sér stað í kosningu um framtíð hennar. Valkostirnir eru tveir: Annarsvegar að halda áfram við erfiðar aðstæður, að reka miðstöðina í þágu íbúanna og barnanna í hverfinu; Hinsvegar að breyta miðstöðinni í spilavíti, hætta að sinna börnunum og íbúunum sjálfum. Seinni kosturinn hefur það í för með sér að atvinnulausir íbúar í nágrenninu gætu fengið störf við að þjónusta spilavítið og gesti þess, auk þess sem skuldavandi félagsins yrði úr sögunni. Börnunum og virðingu samfélagsins yrði hins vegar fórnað ef sá kostur yrði valinn.

Íþróttamiðstöðin í upphafi, áður en kreppan skall á. Hér er samfélagið glaðvært og samstillt.

Það er greinilegt að myndin í heild og söguþráður hennar er myndlíking fyrir þær ákvarðanir sem íbúar og samfélög víða um Argentínu hafa þurft að horfast i augu við í kjölfar efnahagshrunsins. Fjársterkir aðilar voru tilbúnir til að koma með allskonar lausnir á vanda íbúanna, lausnir sem buðu upp á fjármagn og atvinnu, en oft með miklum fórnarkostnaði. Mér kemur þetta í huga og þær spurningar sem myndin setur fram þegar öflugir aðilar eru tilbúnir að leysa skulavanda og atvinnuleysi sem íbúar á Suðurnesjum búa við. Þessir aðilar eru tilbúnir með fjármagn og atvinnuskapandi tækifæri fyrir íbúa svæðisins. Þeir gætu fengið vinnu við frekari uppbyggingu hernaðarmannvirkja á svæðinu og við að þjónusta þjálfun málaliða í landi sem hefur hreykt sér af herleysi í ellefu hundruð ár.

Ástandið í félagsaðstöðinni í samtímanum. Í Argentínu hafa stoðir samfélagsins hnignað mun meir og lengur en á Íslandi. Samt sem áður finnst mörgum að ekki megi kosta öllu til að fá stundarhagnað.

Við núverandi aðstæður er skiljanlegt að íbúar á svæðinu skuli sumir líta jákvæðum augum á þennan valkost. Hins vegar er spurningin hvort að siðferðilegu sjónarmiðin og þau samfélagslegu ættu ekki að vega þyngra í þessu máli. Ef stjórnvöld ákveða að taka tilboði herfyrirtækisins, þá mætti kannski spyrja sig hvort ekki væri eðlilegt á næstu stigum að leysa vanda sveitarfélaga á Suðurnesjum með því að breyta Ljónagryfjunni í Njarðvík í spilavíti? Við vitum þegar að aðilar tengdir íþróttahreyfingunni væru tilbúnir að ljá því málefni lið.

]]> Milljón prósent menn tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.131 2010-03-11T18:45:00Z 2010-03-12T21:00:54Z Á sýningu Ívars Brynjólfssonar í Listasafni Íslands gefur að líta safn svarthvítra mynda, ferkantaðra, sem birta allar skoðun Ívars á aðstæðum á „karlavinnustöðum" á Íslandi, stöðum þar sem karlar ráða ríkjum og stýra umhverfi sínu. Um er að ræða fjölbreytt... Hlynur Helgason Á sýningu Ívars Brynjólfssonar í Listasafni Íslands gefur að líta safn svarthvítra mynda, ferkantaðra, sem birta allar skoðun Ívars á aðstæðum á „karlavinnustöðum" á Íslandi, stöðum þar sem karlar ráða ríkjum og stýra umhverfi sínu. Um er að ræða fjölbreytt myndefni af allskonar verkstæðum og verksmiðjum, auk nokkurra mynda sem teknar eru í húsnæði sértrúarsöfnuða.

Ljósmynd úr verkinu „Vinnustaðir alvöru karla og nokkur ölturu" eftir Ívar Brynjólfsson frá 2010.

Í kafla sem nefnist De la ritournelle og birtist í bók franska heimspekingsins Gilles Deleuze og sálgreinandans Félix Guattari, Mille plateaux (Þúsund sléttur)birtist áhugaverð nálgun á listir og fagurfræði. Þeir leggja út frá því að grundvöllur smekks, gæðamats og sjálfsmats sé helgun svæðis. Þeir telja að þetta eigi almennt við um dýr, þar sé maðurinn ekkert sérstakur að neinu leiti. Grundvöllur og forsenda þess að lífverur helga sér svæði telja þeir jafnframt að liggi í því sem nefna mætti ítrekað stef, eða ritournelle upp á frönsku. Svæði er ekkert fast í hendi, eins og umhverfi, heldur þarf að viðhalda því stöðugt með allskonar merkjagjöf, hvort sem heldur er litum, hljóðum, tónum eða lykt. Það er í ítrekaðri merkjagjöf sem svæðið er skilgreint og oft eru merkin sem notuð eru við helgunina mótsagnarkennd og margslungin. Þeir nefna sem dæmi að í hefðbundnum dansi þjóðflokks í Afríku, þar sem einstaklingar helga sér svæði, er dansað í sikksakk. Sikkið í dansinum getur verið ógnandi, aðvörun, á meðan sakkið er aðlaðandi, daðrandi. Það er því aldrei hægt að festa í hendi hvað ræður við helgun svæðis, heldur á sitt við í hverju tilviki. Það kemur þó ekki í veg fyrir að þeim sem málið kemur við geri sér grein fyrir því að búið sé að helga svæði, þótt öðrum sé það engan vegin ljóst hvað sé á seyði. Þannig geta mörg svæði verið til staðar í sama umhverfi, oft háð hópum og dýrategundum. Hundum er vel ljóst hvernig svæði eru helguð í sínu umhverfi, þótt menn taki sjaldnast eftir merkingum þeirra. Hundar hafa smekk fyrir merkingum annarra hunda - á meðan fólk er fullkomlega smekklaust um svæði þeirra.


Estetíkin, fagurfræðin, eða skynspekin, sem væri meira réttnefni á íslensku, á grunn sinn í því að skoða hvernig smekkur verður til og hvernig hægt sé að leggja mat á skynræna þætti. Sé gengið út frá forsendum þeirra Deleuze og Guattari, þá á hún rætur sínar að rekja til svæðishelgunar, til þeirrar nauðsynjar í dýrlegu og mannlegu samfélagi að hafa smekk fyrir því hvernig svæði eru helguð og hversvegna. Hundar sem ekki eru smekkhundar eiga án efa minni möguleika á að komast af. Það gefur auga leið að þeir væru sífellt að koma sér í vandræði ef þeir skildu ekki hvernig ítrekun á svæðum annarra hunda kemur fram. Það má velta því fyrir sér hvort hið sama eigi ekki við í samfélagi manna.


Þegar litið er á smekk sem forsendu svæðishelgunar, þá er ljóst að skynspeki sem einungis lítur til einhverskonar viðmiðs um almenna fegurð hlýtur að vaða í villu. Sum svæði eru án efa helguð á grundvelli fegurðar, og á þá trúlega við að hverjum finnst sinn fugl fagur. En einnig er líklegt að aðrar forsendur ráði stundum þegar svæði er helgað, ef til vill forsendur sem sumir hafa smekk fyrir, en aðrir ekki. Það er þessi spurning sem vaknar þegar litið er yfir myndir Ívars af vinnustöðum karlmanna.


Þegar stakar myndir eru skoðaðar fær maður tilfinningu fyrir umhverfi sem mörgum myndi ekki þykja sérlega aðlaðandi. Yfirleytt er um hagnýtt umhverfi að ræða, greinilegt að ekki er verið að sóa tíma eða peningum í neitt fínerí. Það sem birtist í myndunum eru þeir hlutir sem þörf er á við vinnu dagsins, misskipulega uppsett. Eina skrautið í myndunum, fyrir þá sem smekk hafa fyrir því, eru dagatalamyndirnar af ungum fáklæddum stúlkum sem bregður fyrir í stöku mynd.


Þetta er ekki fegurð sem slík, ekki þegar ein og ein mynd er skoðuð. Þegar, hinsvegar, rennt er yfir sýninguna; Þegar myndirnar fara að mynda samhengi í heild, þá rennur samt á mann einhverskonar illur bifur: Það er eitthvað samhengi í myndunum, það er einhver tenging, og mann grunar að það sé eitthvað gildi í umhverfinu sem maður sjálfur hefur ekki endilega smekk fyrir. Út frá þeim félögum Deleuze og Guattari þá er það engin spurning að það sem á sér stað í þessum myndum, ef við lítum á þær sem fulltrúa þess umhverfis sem þær birta okkur, ef við lítum á skoðun Ívars sem marktæka, það sem á sér stað er einhverskonar svæðishelgun. En þessi svæði er á sama tíma einhverskonar menningarkimi, það eru ekki allir sem hafa smekk fyrir þeirri fegurð sem þarna býr, ef við köllum það fegurð sem er háð smekk. Þegar rennt er yfir myndirnar og heildarmynstrið greint, þá er samt augljóst að þær merkingar sem eru í gangi mynda einhverskonar heild, og út frá því getum við gefið okkur að þeim sem þetta kemur við sé gefinn smekkur fyrir þessum sömu merkingum.


Ívar hefur farið um bakherbergin, sem allir sjá en fáir í raun taka eftir. Í þessum herbergjum hafa menn helgað sér svæði á ítrekaðan hátt, en fyrir flestum eru þær merkingar ósýnilegar vegna þess að þeir hafa ekki smekk fyrir þeim. Við skoðun og birtingu Ívars á þeim umhverfum sem um er að ræða, í ítrekun hans á þeim svæðisbundnu merkingaratriðum sem birtast, þá fer myndin að koma í ljós, að framkallast. Þótt við skiljum ekki endilega hvað á í hlut, þótt við höfum ekki smekk fyrir því sem á sér stað, þá skilst okkur samt að um smekksatriði er að ræða, að það sem okkur þykir óskipuleg og illa hönnuð óreiða er trúlega svæðishelgun sem fylgir smekk annarra.


]]> Það sem fólk hefur áhuga á er ekki á dagskrá tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.130 2010-03-10T10:02:42Z 2010-03-10T14:03:10Z Í niðurstöðum skýrslu um áhugasvið almennings í tengslum við menningu og afþreyingu sem birtist í Fréttablaðinu í dag kemur fram að mjög margir sækja listasöfn eða myndlistarsýningar og að mjög mörgum finnst einnig umfjöllun um menningu og listir eftirsóknarverð í... Hlynur Helgason Í niðurstöðum skýrslu um áhugasvið almennings í tengslum við menningu og afþreyingu sem birtist í Fréttablaðinu í dag kemur fram að mjög margir sækja listasöfn eða myndlistarsýningar og að mjög mörgum finnst einnig umfjöllun um menningu og listir eftirsóknarverð í fjölmiðlum. Sá hópur er mun stærri en þeir sem sækjast, svo dæmi sé tekið, eftir íþróttarumfjöllun í fjölmiðlum. Í kynningu frá Jóhönnu Jóhannsdóttur dagskrárstjóra Sjónvarps á málþingi SÍM, Sambands íslenskra myndlistarmanna, um myndlist og fjölmiðla á síðasta laugardag kom fram að suma mánuði er ekkert um myndlist í sjónvarpinu. Í stærsta dagblaðinu, Fréttablaðinu, er það einnig iðulega svo að lítil umfjöllun er um myndlist. Það vaknar því upp spurning um það hverju sætir að þessir fjölmiðlar skulu ekki sinna þessari umfjöllun betur, sér í lagi þegar liggur fyrir að áhugi er á henni.

Sjónvarpstæki, ótengt, enda reiknar áhorfandi ekki með því að þar birtist neitt um myndlist.

Þegar rætt var um grasrótarmiðla á ráðstefnunni kom Einar Falur Ingólfsson umsjónarmaður Lesbókar Morgunblaðsins, með áhugaverðan punkt í þessu samhengi. Hann telur ljóst að jákvætt sé að aukin umfjöllun  á sérsviðum fari fram á grasrótarmiðlum. Hins vegar benti hann á að þeir miðlar þjóni sérhæfðum og þröngum hópi fólks - til þess að sinna miðlun á ákveðnum sviðum til almennings þurfi að skapa vettvang í fjölmiðlum, eins og dagblöðum eða viðurkenndum dagskrármiðlum.

Það er ljóst að sumir fjölmiðlar hafa ekki lagt sig fram við að skapa slíkan vettvang, þrátt fyrir áhuga fólks. Þess vegna sækir fólk ekki í þessa fjölmiðla til að fá upplýsingar um myndlist heldur leitar annað. Fjölmiðlarnir hafa ekki virkjað þennan markaðshóp, ef svo má segja. Það kom einnig fram í máli Einars Fals að til að breyta fjölmiðlahegðun fjólks þarf tíma, Það er ekki hægt að koma með myndlistarumfjöllun í miðli sem hefur ekki sinnt henni og ætlast til þess að hún fái skyndivinsældir, þrátt fyrir áhuga fólks. Það þarf að byggja upp áhorfið, lesanda- eða áhorfendahópinn með markvissum aðgerðum í nokkuð langan tíma.

Það er þetta sem fjölmiðlar eins og Sjónvarpið og Fréttablaðið hafa vanrækt. Þeir hafa byggt á því formi sem þegar er í fjölmiðlunum, á þeim væntingum sem þegar eru gerðar til fjölmiðlanna. Þegar þeir hafa svo sýnt tilburði til að fjalla betur um myndlist og menningu þá hefur hvorki lesturinn né áhorfið orðið mikið. Þetta telja þeir til marks um lítinn áhuga, en átta sig ekki á því að áhorf og áhuga þarf að byggja upp.

Í könnun á áhuga í fjölmiðlum kemur fram að áhugi karla á íþróttum er mikið meiri en áhugi kvenna. Þótt einungis minnihluti fólks hafi áhuga á íþróttum í fjölmiðlum, þá er sá hópur að stórum hluta til karlar. Þetta er áhugavert í ljósi þess að einn fyrirferðamesti pósturinn í fjölmiðlum eins og Fréttblaðinu og Sjónvarpinu eru íþróttir. Sá hluti karlmanna sem hefur áhuga á íþróttum getur treyst því að eiga daglega aðgang að talsvert miklu efni um þær. Þar þarf ekki að byggja upp lestur eða áhorf. Að þessu leyti má segja að áherslur fjölmiðlanna séu karllægar, fjölmiðlahefðin er karllæg og þessir stóru miðlar gera litla sem enga gagnrýni við það. Enda er það svo að lestur og áhorf á íþróttum er nokkuð stöðugt, enda á fólk (lesist karlar) von á því að finna íþróttir í fjölmiðlum. Karlar (lesist karlar og konur með karllægar áherslur) hafa byggt upp lestur og áhorf á þessu sviði, þrátt fyrir að almennur (lesist óháð kyni) áhugi sé mun minni en á sviði lista.

Ef byggja á upp myndlistarumfjöllun sem fólk les eða horfir á þá er um langtímaverkefni að ræða. Langtímaverkefni sem skilar hagnaði með tímanum, það er enginn spurning. Það má segja að menn séu að kasta miklum tekjumöguleikum á glæ með því að sinna þessu ekki þegar liggur fyrir hversu mikill áhuginn er.

Það er ljóst að til þess að efla myndlistarumfjöllun í stærstu fjölmiðlum, og svara þannig áhuga almennings um hana, þarf átak. Það þarf að brjóta upp hegðunarmynstur áhorfenda og lesenda og byggja upp ný mynstur í samræmi við áhuga. Ríkisfjölmiðli ber beinlínis skylda til að gera slíkt. Það er einnig að vissu leyti hneisa að stór fjölmiðill eins og Fréttablaðið skuli ekki leitast við að birta efni í samræmi við áhuga lesenda sinna. Það kemur til með að leiða til tilkostnaðar til að byrja með, á meðan lesendur og áhorfendur eru að átta sig á breyttum áherslum, en það kemur einnig til með að skila sér í betri tekjum með tímanum þegar meirihluti fólks (lesist konur og karlar með meiri áhuga á listum en íþróttum) hefur vanist þeirri hugsun að ef til vill sé einhver umfjöllun um áhugamál þeirra í miðlum sem telja sig þjóna hagsmunum almennings.

]]> Grasrótarmiðlun tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.129 2010-03-06T15:00:00Z 2010-03-10T11:13:34Z Staða fjölmiðla á Íslandi í málefnum þar sem sérfræðiþekkingar er þörf. Það sem helst einkennir íslenska fjölmiðlun undanfarin ár er það sem ég kýs að kalla hálffagmennsku eða semiprofessianalism. Ástæður þessa er lítið samfélag og lítill markaður, en allir... Hlynur Helgason
Staða fjölmiðla á Íslandi í málefnum þar sem sérfræðiþekkingar er þörf.

Það sem helst einkennir íslenska fjölmiðlun undanfarin ár er það sem ég kýs að kalla hálffagmennsku eða semiprofessianalism. Ástæður þessa er lítið samfélag og lítill markaður, en allir hefðbundnir fjölmiðlar á Íslandi bera þess merki. Í raun er ekki hægt að bera saman íslenska og erlenda stórborgarmiðla. Íslenskir fjölmiðlar eru meira í ætt við almenna drefibýlismiðla í öðrum löndum. Einkinni þessarrar hálffagmennsku eru þær að fjölmiðlar hafa ekki nema mjög takmarkaða möguleika og litla getu að fjalla um sérhæfða þætti í samfélaginu, eins og til dæmis myndlist. Á meðfyljandi grafi sjást einkenni þessa, sjaldan eða aldrei nær umfjöllunin að teljandi gæðum eða dýpt.

Í fjölmiðlum er borin von, eins og er, að sérfræðiþekking fái þá meðferð sem hægt er að krefjast.

Sumir fjölmiðlar hafa þó stundum lagt metnað sinn í að sinna myndlist og hafa fengið fagmenn til þess í gegn um tíðina. Þar er þó vandamálið það að þó að þetta hafi verið gert, hafa gæðin aldrei verið sérlega mikil. Er það aðallega vegna þess að almennir fjölmiðlar telja skyldu sína að sinna fjölbreyttu samfélagi og hafa fyrir vikið hvorki mikið rými eða tíma til þess að sinna sérstökum þáttum þess. Með örri minnkun helstu dagblaða þrengir enn að þessu. Vegna þess að áhugamenn um myndlist eru ekki sterkur þrýstihópur fellur hún oftast í skuggan af öðrum sérfræðisviðum, eins og til dæmis íþróttum. Sjónvarpsmiðlar hafa sjaldan gefið myndlist nema örtíma, sem dugar engan veginn til þess að halda uppi gæðaumræðu eða umfjöllun. Einn útvarpsmiðill hefur sinnt myndlist að talsverður leyti, en þrátt fyrir öfluga dagskrárgerð á þeim miðli er ekki hægt að segja að hann sé heppilegasti framgangsmáti fyrir myndlistarumfjöllun.

Vel skipulagðir grasrótarmiðlar á vel skilgreindu og þröngu sviði geta bæði skilað skoðunum áhugamanna og djúpri þekkingu sérfræðinga á viðkomandi sviði.

Fjölmiðlaumhverfi hins vegar að breytast gríðarlega og þegar hafa skilyrði og aðstæður fjölmiðla tekið miklumbreytingum. Tilkoma vefmiðlunar sem aðgengileg er almenningi hefur þau áhrif að allar forsendur eru orðnar allt aðrar en fyrr. Nú er mögulegt á þægilegan hátt að byggja upp miðla án verulegs kostnaðar sem byggja á grasrótarforsendum. Tilraun sem nú er verið að gera á vefsvæði FUGLs er gott dæmi um mögulega notkun á þessum miðlum þar sem mögulega er hægt að vinna bug á þeim vanköntum og takmörkunum sem fjölmiðlarnir eru með. Grasrótarmiðlun byggir á því að eiginleg ritstjórn er ekki til staðar, heldur er hver og einn þátttakandi með sinn eigin sjálfstæða miðil. Tilgangur miðlæga vefsins er einungis að safna því efni saman sem þátttakendur senda frá sér og birta á skipulegan máta. Á þann hátt er hugmyndin að efni á ákveðnu sviði, eins og á sviði myndlistar, sé aðgengilegt öllum á sama stað og á skipulegan hátt.

Hugsjónin er sú að fjölmiðlar framtíðarinnar nýti sér skipulagsþekkingu til að tengja það besta úr grasrótarmiðlum og gæða efni framleitt af sérfræðingum á hverju sviði til að skapa öfluga og gagnrýna fjölmiðlun þar sem sérfræðiþekking er ekki fyrir borð borin.

Kostirnir við þess form eru þeir að á sama vef geta áhugamenn á viðkomandi sviði og sérfræðingar komið saman í umræðum og umfjöllun um málefni myndlistar. Sumir eru beinir þátttakendur í myndlistarlífi og setja fram efni sem er í raun bein myndlist, á meðan aðrir eru í umfjöllun um umhverfi listarinnar, með gagnrýni, skoðanaskiptum og á tíðum langar greinar um myndlist og málefni hennar. Fyrir vikið verður umfjöllun grasrótarmiðilsins bæði mikið breiðari en kostur er á í stóru miðlunum, auk þess að bjóða upp á mikið meiri gæði og dýpt en almennir fjölmiðlar hér á landi geta boðið upp á.

]]> Örstuttur pistill um formannsslag í SÍM tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.128 2010-03-06T10:51:01Z 2010-03-06T20:21:54Z Nú stendur yfir slagur á milli listamannanna Hlyns Hallssonar og Hrafnhildar Sigurðardóttur um embætti formanns í SÍM. Svo býr við að kosningabarátta hefur verið með líflegra móti og báðir frambjóðendur verið duglegir að tjá sig á opinberum vettvangi. Þetta er... Hlynur Helgason Nú stendur yfir slagur á milli listamannanna Hlyns Hallssonar og Hrafnhildar Sigurðardóttur um embætti formanns í SÍM. Svo býr við að kosningabarátta hefur verið með líflegra móti og báðir frambjóðendur verið duglegir að tjá sig á opinberum vettvangi. Þetta er kærkomin nýjung, því hingað til hefur það verið svo að þegar einhver spenna hefur hlaupið í formannskjör samtakanna þá hafa umræður og skoðanaskipti farið að mestu fram á bak við tjöldin. Nú er hún hinsvegar opin og skilmerkileg þannig að félagar ættu að geta tekið upplýsta ákvörðun um annan hvorn frambjóðanada.

Hlynur Hallsson er sitjandi formaður, og þessvegna er eðlilegt að Hrafnhildur sæki að honum með ákveðnum málflutningi. Hrafnildur byrjaði umræðuna með skilmerkilegum yfirlýsingum um stefnu og markmið og Hlynur svaraði fimlega fyrir sig, setti fram sín eigin markmið og hugmyndir um framtíð samtakanna auk þess að svara þeim punktum þar sem augljóst var að gagnrýni Hrafnhildar sneri gegn honum. Allt fór þetta fram í rituðu máli á vettvangi sambandsins.

Hrafnhildur brást þá við á nýstárlegan hátt með því að birta stuttar kvikmyndir á vefnum (sem hún kallar reyndar „myndbönd") þar sem hún á möguleika á að ná beinskeytara sambandi við félagsmenn. Þetta er sniðuglega til fundið, að nýta myndrænan miðil til að ná til myndlistarmanna, nútímalegt og sýnir tæknilega getu.

Walter Benjamin.

Þetta minnir mig í eitt mikilvægasta framlag Walter Benjamin til bæði fagurfræði og samfélagsmála í hárbeittri greiningu hans á þróun stjórnmála á millistríðsárunum. Í grein sinni Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technichen Reproduzierbarkeit, sem ég vil þýða á íslensku sem Listaverkið á tímum tæknilegrar birtingarmöguleika sinna, kemst hann að þeirri niðurstöðu í lokin að birtingarmynd fasismans fælist í því sem hann kallar fagurfræðivæðingu stjórnmálanna. Hann vill bregðast við þessu á beinskeyttan hátt og kallar því eftir stjórnmálavæðingu listarinnar sem andsvar frá hendi kommúnista, sem hann taldi vera skoðanabræður sína.

Benjamin dó því miður á sorglegan hátt í upphafi seinni heimstyrjaldarinnar og náði því ekki að fylgjast með því þegar stjórnmál í heild, kommúnistar, demókratar og verkamannaflokkar, auk fasista, urðu vettvangur fagurfræðilegra ákvarðana og skoðanaskipta - undir lok 20. aldar má segja að fagurfræðivæðing stjórnmálanna hafi orðið svo til alger með samsvarandi fagurfræðivæðingu efnahagsmála, eins og franski félagsfræðingurinn Jean Baudrillard greindi á svo áhrifaríkan hátt.

Það má því segja að það sé löngu orðið tímabært að samtök myndlistarmanna fylgi almennri þróun í stjórnmálunum og innleiði fagurfræðilega aðferðafræði í baráttu til stjórnar. Myndbirting Hrafnhildar í baráttunni fylgir því almennri þróun stjórnmálanna. Hins vegar er leitt að enn eru fáir til að svara kalli Benjamin, um að listin sjálf stjórnmálavæddist. Ýmsar hreyfingar hafa orðið í þá átt í listasögunni og má telja að eitthvað hafi áunnist í baráttunni, þótt ekki sé það áberandi á vettvangi stjórnmálanna. Snorri Ásmundsson kom með skemmtilegt inngrip í forsetakosningar fyrir nokkrum árum, sem telja mætti prýðis tilraun í þessa veru. Hann bauð sig fram í kosningunum sem listrænan gjörning og sýndi með því fram á hvað kosningabarátta andstæðinganna var lituð af fagurfræðilegum áherslum.

Það er að vissu leyti leitt að Snorri skyldi ekki blanda sér í baráttuna sem nú er að ljúka hjá SÍM.

]]> Tóm tákn, og auk þess stolin tag:fugl.is,2010:/hlynur_helgason//23.106 2010-02-24T10:06:34Z 2010-02-25T09:38:42Z Grundvöllur merkingar, samkvæmt táknfræði (semiology), er að tákn sé það sem standi fyrir eitthvað annað en sig sjálft. Orð, töluð og rituð, táknmyndir ýmisskonar hafa merkingu, en merkingin bendir alltaf á eitthvað annað en útlit og efni táknsins sjálfs, mynd... Hlynur Helgason Grundvöllur merkingar, samkvæmt táknfræði (semiology), er að tákn sé það sem standi fyrir eitthvað annað en sig sjálft. Orð, töluð og rituð, táknmyndir ýmisskonar hafa merkingu, en merkingin bendir alltaf á eitthvað annað en útlit og efni táknsins sjálfs, mynd þess. Í útleggingum táknfræðinga, eins og hins franska Roland Barthes til dæmis, er jafnframt reynt að greina á milli skilgreindrar merkingar tákns, meginmerkingar (denotation) og ýmissar afleiddrar merkingar, aukamerkingar (connotation). Megnimerking væri þá lögboðin eða viðurkennd merking tákna, sú sem kemur helst fram í orðabók, en orðabækur voru upphaflega ætlaðar til þess að koma reglu á merkingu tungumálsins, til að tryggja að menn gætu leitað á einn stað að viðurkenndri merkingu orðtákna. Aukamerkingar eru allar þær merkningar sem geta fylgt með í mismunandi miklum mæli; allskonar misskilningur og merking sem orðin eða táknin fá við vissar aðstæður án þess að sú merking sé lögboðin eða fylgi reglum.

Myndir er oft hægt að nýta í táknrænum tilgangi, en þær hafa hinsvegar sjaldnast neina lögbundna eða reglubundna merkingu, enda samsetning þeirra engum takmörkunum háð. Það er vegna þessa sem orðtakið „mynd segir meira en 1000 orð" hefur trúlega orðið til. Myndir nýta sér hinsvegar á öflugan hátt, þegar þær eru notaðar táknrænt, allt svið aukamerkingar, þar sem þær geta haft ansi margvíslegar vísanir. Þetta á bæði við um raunverulegar myndir, en einnig á þetta við um það sem kallað er myndræn notkun annarra tákna, eins og í tungumáli. Myndlíkíngar og myndrænar lýsingar í orði og texta virka oft eins og myndir raunveruleikans. Þegar myndir eru notaðar í merkingarskyni, eða þegar texti byggir á stóru litrófi aukamerkinga, þá er ekki lengur hægt að fastsetja merkinguna á skýran og skilmerkilegan hátt eins og þegar orðin fylgja orðabókarmerkingum eða lögum og reglugerðum. Þegar merking verður myndræn þarf fólk í auknum mæli að beita dómgreind sinni til að ákvarða merkinguna. Það þarf að nýta sér þekkingu sína og reynslu til þess að koma með „besta gisk" um það hver merkingin er. Það má segja að þegar myndir eru notaðar, eða myndmáli beitt í merkingarskyni, sé í raun ekki lengur hægt að tala um eiginlega túlkun á merkingu, heldur væri skynsamlegra að tala um áhrif. Merking felur í sér skýrleika og túlkun, en áhrif fjalla um þann kraft sem fylgir því sem sagt er eða sýnt.

Táknfræðin er mæt fræðigrein, og hún hentar vel þegar unnið er með tákn þar sem meginþunginn liggur í meginmerkingum eða í skýrt rekjanlegum aukamerkingum. Þá er hægt með rökum táknfræðinnar að skýra um hvað er verið að ræða. Þegar, hinsvegar, málið er orðið myndrænt, að ekki sé talað um þegar myndum er beitt í raun, þá þarf að styðjast við aðrar greinar hugsunar eða heimspeki til að ráða fram úr áhrifunum, til að skera úr um, til að dæma.

Mælskufræði (retórík) er einn af fornum meiðum heimspekinnar (og sem margir viðurkenna ekki í raun sem heimspeki) sem rannsakað hefur möguleika áhrifa í myndrænni notkun tungumáls. Retóríkin hefur einmitt að leiðarljósi að kenna fólki hvernig það geti notað tungumálið til áhrifa. Að sama skapi er hún gagnleg í þeim tilgangi að meta áhrifin, því það liggur ljóst fyrir að sá sem kann að beita áhrifum ætti að öllu jöfnu að vera jafn fær um að meta þau.

Siðfræði (etík) er annar meiður heimspeki, en vettvangur hennar eru áhrif mannlegrar hegðunar á mannlega líðan, yfirleitt með tilliti til stórra eininga fólks, með tilliti til samskipta og samfélags. Siðfræðin miðar að því að veita fólki stuðning í að skera úr þeim álitamálum sem alltaf koma upp í samskiptum fólks, álitamál sem samfélagið reynir að setja sem skýrastar reglur um, en reyndin sýnir að þrátt fyrir það koma stöðugt upp mál þar sem reglurnar eiga ekki við, eða þar sem reglurnar mæla fyrir um þveröfuga hluti. Þá er talað um þverstæðu. Þá þarf siðfræðin að koma inn í til að auðvelda fólki að dæma á milli þess sem oft myndu kallast tveir illir kostir.

Fagurfræði (estetík) er hins vegar sú grein heimspekinnar sem helst tekur til myndmáls og notkunar mynda á áhrifaríkan hátt. Estetík hefur það að markmiði að öðlast skilning á skyni og tilfinningum, og fjallar þannig einnig um álitamál í tengslum við smekk og skynbragð. Þar koma inn hugtök eins og fegurð og gæði, en svið fagurfræðinnar er mikið víðtækara. Íslenska þýðingin er því helst til óheppileg, en hún kemur fyrst inn í tungumálið upp úr 1850, og þá í tengslum við þær hugmyndir að hún sé helst til stuðnings við það að læra að meta menningarleg og náttúruleg verðmæti, að skilja og skynja fegurð hlutanna og náttúrunnar. Þannig hefur orðið estetík einnig verið notað á meðal almennings í útlöndum, á mikið þrengri hátt en heimspekilega hugtakið, sem tekur til alls sviðs skynjunar og tilfinninga. Heimspekilega er svið fagurfræðinnar, sem ef til vill væri nær að kalla „skynfræði", að reyna að skilja og skoða það hvernig myndræn merking, í orðum, myndum, hreyfingu og rými, getur haft áhrif á hvern og einn. Það er óumdeilanlegt að hluti af því sviði er mat á fegurð, en ekki á einfaldan hátt, heldur tæki fagurfræðin á því hvernig fegurðin getur verið áhrifavaldur. Á sama hátt mæti fagurfræðin til jafns ef ljótleiki væri settur fram á þann hátt að hann hefði áhrif, eða fáránleiki, eða skýrleiki, eða gagnsemi. Allt þetta, sem krefst mats á tilfinningu og áhrifamætti, er á hugsunarsviði fagurfræðinnar.

Þrjú af skiltum Einars á sýningunni.

Ítalski táknfræðingurinn Umberto Eco tekur umferðarskilti sem dæmi um tákn - táknmyndir - sem hvað skýrast eru skilgreind hvað merkingu áhrærir. Það eru jú yfirleytt settar skýrar reglugerðir um merkingu þeirra og túlkun þeirra er sjaldnast vafa undirorpin. Vegna þessa er sjaldan þörf á því að leggja siðfræðilegt eða fagurfræðilegt mat til grundvallar þegar rætt er um umferðarskilti. Reynt er að hafa sem flest skilti stöðluð, helst alþjóðlega, þannig að þótt íbúar fari á milli landa þurfi þeir ekki að vera í vafa um merkingu skiltanna.

Einar Garibaldi sýnir skilti á sýningu sinni í Galleríi Ágúst. Þetta eru ítölsk skilti sem birta manni mynd af línu sem er í fjarvídd eins og máluð á gólfflöt. Við enda línunnar, fyrir miðju skiltinu eru sveigð hár pensils og pensillinn sjálfur þar upp af, eins og pensillinn sé í hálfu verki við að mála línuna. Línan sjálf er hvít. Pensillinn er dreginn svörtum dráttum með hvítum flötum á milli. Utan um línuna og pensilinn er á hverju skilti grár flötur, rastaður á mismunandi vegu. Stundum er um að ræða kassalaga rasta, eins og í svarthvítu prenti. Í öðrum myndum er rastinn stjörnulaga rasta, eins og í litmynd, nema hvað þessar myndir eru allar svarthvítar. Utan um grárastaða flötinn er síðan alltaf dregin hvít lína í ferning, með rúnnuðum hornum. Þessi lína rammar myndina inn. Utan við hana síðan oftast grár kantur, fyrir utan eitt skiltið sem er með svörtum kanti. Skiltin eru misstór, en öll nokkurnveginn ferningslaga. Þau eru einnig mismikið mörkuð, beygluð eða rispuð og eitt er með áberandi graffítitaggi þvert yfir myndflötinn.

Þessi skilti, sem eru til sýnis í snyrtilegu rými Gallerís Ágústs eru greinilega tekin úr samhengi sínu. Merkingar við skiltin gefa upp stærð þeirra, en einnig hvar þau voru staðsett þegar listamaðurinn, Einar Garibaldi, skrúfaði þau niður og, að eigin sögn, setti þau ofan í svartan plastpoka og kom þeim fyrir í farangri sínum. Hann hefur ferðast víða um Ítalíu, þaðan sem skiltin eru, undanfarin 10 ár, og allan þann tíma hefur hann „safnað" þessum ákveðnu skiltum sem nú eru til sýnis í galleríinu. Skiltin eru við fyrstu sýn greinilega umferðarskilti. Formfesta slíkra er táknfræðilega greinileg. Merking þeirra er þó ekki alveg skýr þeim sem ekki hafa ekið mikið um Ítalíu, en þær útskýringar fást að samkvæmt ítölskum lögum beri að merkja á greinilegan hátt þá staði þar sem vegmerkingar á götum eru ekki til staðar vegfarendum til glöggvunar á akreinum og öðrum þáttum sem þessi tákn sem máluð eru á götuna gefa til kynna. Skiltin merkja sem sagt á stuttu máli: „Vegmerkingum lýkur". Sambærileg skilti eru algeng á Íslandi til að vara ökumenn við því þegar malbiki lýkur, þótt þeim fari ört fækkandi.

In advance of the broken arm, tilbúningur eftir Marcel Duchamp frá 1915. Sagan segir að fáir hafi tekið eftir að um listaverk hafi verið að ræða þegar það var sýnd í New York, enda ekkert óvenjulegt við það að snjóskóflu væri stillt upp við dyrnar í galleríinu um miðjan vetur.

Í galleríinu eru skiltin sýnd sem um listaverk væri að ræða, fest á vegg með merkimiðum, „nöfnum". Eða, þau eru orðin að listaverkum, þau eru sýnd eins og um málverk væri að ræða, í samhengi málverka, en falla hinsvegar undir þann flokk listhluta sem kallaðir eru „tilbúningar", eða „ready-made" upp á frönsku. Franski málarinn Marcel Duchamp var einmitt frumkvöðull í sýningu á slíkum munum, í því að taka verksmiðjuframleidda hluti sem áttu sér hagnýtan tilgang utan við myndlistarlífið, eiga eitthvað lítilsháttar við þá (en ekkert endilega) og setja þá til sýnis á myndlistarsýningum sem listaverk. Nú er það svo að almennt séð eru nytjahlutir ekki tákn, þ.e.a.s. þeir standa í raun ekki í staðinn fyrir neitt annað en sjálfa sig og notagildi sitt. Þó er það svo í samfélagi nútímans með hönnunaráherslum sínum hafa nytjahlutir öðlast táknrænt gildi, með sterkar aukamerkingar í þá átt. Þeir tákna ekkert sem slíkir, hafa enga meginmerkingu, en geta haft ansi áleitnar aukamerkingar. Það er í þessu samhengi sem bílaframleiðendur leyfa sér að auglýsa að ákveðnar tegundir bíla geti verið „tákn um gæði", auk þess sem aðrir hlutir eru nýttir sem „tákn um þjófélagsstöðu". Margir af tibúningum Duchamps voru klárir nytjahlutir, merkingarlausir, eins og snjóskófla, fatasnagar, flöskurekki eða salerni. Það eina af þessu sem gæti haft verulega aukamerkingu með tilliti til stöðu væri salernið, en þá til marks um stöðu Bandaríkjamanna í tækni og þróun lífsgæða. Hitt eru hversdagslegir hlutir sem fáir færu að flíka, að mestu lausir við aukamerkingar.

Tilbúningar Einars eru á hinn bóginn afar skýr tákn í upprunalegu umhverfi sínu. Óneitanlega eru verkin laus við aukamerkingar, nema þá væri vægar persónulegar og rómantískar tilfinningar um málverk sem þær kynnu að vekja með einstaka myndlistarmenntuðum manni sem þráir ekkert heitara en komast í tæri við terpentínu. Að öðru leyti, fyrir utan meginmerkinguna „Vegmerkingum lýkur", eru skiltin merkingarlaus - í sínu menningarlega umhverfi.

Allt annað á hins vegar við þegar þau eru komin í salarkynni Gallerís Ágústs. Hér skeður það að meginmerkingin hverfur gersamlega. Það er engum (eða svo til) sem dettur í hug að bregðast við táknrænni og skýrri merkingu um að vegmerkingum ljúki með því að hægja ferðina og fylgjast betur með í kring um sig, eins og fælist í eðlilegum lestri á meginmerkingunni, þegar hann virðir skiltin fyrir sér á veggjum sýningarsalarins. Þessi annars skýra og greinilega táknræna merking er horfin. Það eimir einungis eftir forvitnilegur skuggi af henni þegar listamaðurinn svarar spurningum um: „Hvað táknaði skiltið upphaflega?". Og þar sem aukamerkingar eru ekki heldur til staðar, þá væri raunhæft að halda því fram, frá sjónarmiði táknfræðinnar, að um sé að ræða tómt tákn, tákn án innihalds, tákn sem felur í sér vísun, en ekki í neitt í raun og veru. Það er þetta sem er lykillinn að áhrifum tilbúningsins. Það er þetta sem hefur gert salernisskál að einu áhrifaríkasta listaverki 20. aldarinnar. Það er einnig þetta sem Einar hefur náð fram með sýningu skiltanna í Galleríi Ágúst. Og það er hér sem táknfræðilegum möguleikum í túlkun verksins lýkur. Eftir þetta eru skiltin til merkis um „Táknmerkingu lýkur".

Það er ekki svo að skilja að táknfræðin sé gagnslaus í þessu samhengi. Akkur hennar felst í því að komast að því hversu langt er hægt að komast fyrir tilstilli hennar. Það er táknfræðin sem í þessu tilviki hefur gert okkur mögulegt að túlka verk Einars sem tóm tákn. En nú þarf að leita lengra, til að skilja hvað á sér stað á sýningunni. Nú er þörf á aðferðum fagurfræði, til að skoða, meta, giska á hvað liggur að baki áhrifamáttar verkanna. Einnig eru atriði í samhengi verkanna og ferlinu við gerð þeirra sem kalla á, eins og svo oft í samtímalistinni sem ekkert lætur sér óviðkomandi í samhengi samfélagsins, að ræða þau siðferðilegu álitamál sem býr í gerð verkanna.

Lykillinn að áhrifum tilbúningsins liggur í því að um tómt tákn er að ræða. Hluturinn sjálfur er merkingarlaus, og það er í samhengi hans, hvernig hann var valinn og settur fram, sem að áhrif hans liggja. Og sér í lagi hvernig þetta samhengi spilar inn í „lestur" áhorfandans á verkinu, hvernig áhorfandinn þar sem hann mætir tóminu finnur sig knúinn til að fylla verkið einhverjum tilgangi, einhverri merkingu. Vel heppnuð listaverk hafa áhrif að stórum hluta vegna þess að þau hreyfa við áhorfanda, vegna þess að verkin hafa áhrif á áhorfandann, tilfinningalega, og vegna þess að þegar það á sér stað er áhorfandinn tilbúinn til að taka þátt í því að klára verkið, með því að tangja eigin tilfinningar og þrár, sem oftar en ekki eru djúppersónulegar, við verkið. Í raun eru það bara einfaldir þættir í tómum táknum sem leiða þetta af sér, sem eru hvatar þess að dýpri merking, tilgangur verður til í samspili áhorfanda við verkið. En tómur strigi er ekki bara tómur strigi, og það er ósköp sjaldan sem venjulegir karlmenn eru tilbúnir til að hella úr brunni þráar sinnar þegar þeim mætir röð af salernisskálum. Til þess að tilbúningar hafi áhrif verða þeir að vera settir á fínlegan hátt inn í fagurfræðilegt - skynrænt, tilfinningalegt - samhengi þar sem áhorfandinn er á einhvern hátt rifinn úr sínu hversdagslega öryggi og er tilbúinn til þátttöku í verkinu.

Skoðum þetta nánar, með tækjum skynjunar, sem eru þau tæki sem liggja að baki fagurfræðilegu mati. Skiltin eru öll, að mestu leyti, eins. Ef við athugum myndbygginguna, þá er hún frekar leiðinleg. Myndefnið er miðlægt, með þunga örlítið til vinstri við miðju. Fjarvíddin í myndinni skapar örlitla spennu út frá skálínunni, en ekki nægjanlega til vega á móti miðlægninni - það er greinilegt að hönnuðurinn hefur viljað vera með stífa óáhugaverða myndbyggingu, sennilega til að útlit skiltisins hafi ekki áhrif á túlkun þess. Skiltin eru auk þess grá. Eina skiltið sem er litskrúðugt og sker sig úr að ráði er það taggaða. Þar kemur fram viss ögrun við valdið sem sett hefur upp skiltið, en þó er greinilegt að aðgerðin, eins og á við flest graffítí, er tiltölulega marklaus andspyrna - vegna þessa verður taggið einnig handahófskennt og merkingarlítið. Það eina sem er áhugavert við skiltin er það að þau eru öll eins, þau eru fjölfeldi og endurtaka hvort annað, þarna er um að ræða ítrekun sem er áhugaverð á vissan hátt, sér í lagi þar sem sum atriði skiltanna eru örlítið öðruvísi, þannig að til verður tilbrigði við stef. En þetta skapar hins vegar litla spennu - formrænt séð eru verkin flöt og frekar leiðingjörn.

Það eru viss atriði í samhengi verkanna sem er þó heldur áhugaverðari. Í fyrsta lagi felst í þeim lúmsk kaldhæðni í garð málverks. Þessi verk eru sýnd sem málverk og myndefnið á þeim fjallar um málverk. Það mætti jafnvel segja, í jákvæðniskasti, að efniviður verkanna sé endalok málverks. Þarna sverja þessi verk sig í ætti við eldri tilbúninga, en segja má að í öllum tilbúningum Duchamps hafi viðmiðið, samhengið sem brotið var þegar verkin voru sýnd, verið málverkið í öllu sínu veldi. Það er því notaleg tilfinning sem sýning og framsetning Einars endurvekur og hefur áhrif á viðtöku verkanna. Annar þáttur sem vert er að geta í samhenginu er að verkin vekja vissa nostalgíu - eftirsjá, þrár. Tóma táknið sem vísar á borgir Ítalíu og frægð listarinnar til forna dregur að sér minningar, ímyndir, stemmningu. Þarna eru það titlarnir sem draga að sér aukamerkingu, sem benda til þess að verkin tengist þessum stöðum. Þarna eru verkin einnig orðin að skráningu, dókúmentum, sem staðfesting á því að listamaðurinn fór ferðina og var á þessum frábæru stöðum. Þarna kitla verkin að litlu leyti þrár og langanir um fjarlæga staði.

Ef þessi skilti væru tákn, í því samhengi sem þau eru, þá væru þau tákn fyrir málverk. En þau eru öll eins, eða svo sem. Sem tákn þá koma þau í stað hugmyndarinnar um málverk, í stað hugtaksins „málverk", almennt. Hins vegar er það svo að ef við horfum á verkin sem „málverk" út frá merkingu verksins, það er, hvernig það er merkt með miða við myndina, þá erum við vön því að verkin séu á einhvern hátt sundurgreinanleg, einstök. Þegar við horfum á verk sem er merkt Rimini, þá reiknum við með því að það sé eitthvað í tengslum við verkið, sérstakt, sem tengir það við Rimini. Það er þessi vænting sem er rofin - við erum að horfa á fjölfeldi, með tilbrigðum, og hvert verk er tákn um málverk, en merkt sértækri merkingu. Þarna verður til togstreita á milli hugtakanna um hið almenna og hið sértæka, togstreita sem ég vil halda fram að sé nokkuð áhrifarík og eigi því stóran þátt í áhrifafamætti sýningarinnar. Hér er um að ræða tóm tákn, og það sem þau vísa í, það sem fyllir þau er málverk, en það væri þá tómt málverk, tákn fyrir málverk.

Einar Garibaldi sjálfur nýtur sín vel innan um afrakstur iðju sinnar.

Lokaatriðið sem skiptir máli í að meta áhrif skiltanna er það siðfræðilega. Það er órjúfanlegur þáttur í samhengi verkanna að þau eru öll stolin, tekin ófrjálsri hendi þar sem þau voru við götur víða um Ítalíu. Sýningin er því staðfesting á eindregnum brotavilja listamannsins þar sem hann hefur farið ránshendi um Ítalíu. Einar segir þetta sjálfur berum orðum auk þess sem kynningarmynd fyrir sýninguna, þar sem hann er sýndur sjálfur ganga laumulega burt með eitt skiltið, gerir þennan atburð, þennan endurtekna glæp, að mikilvægum þætti verksins. Það er ekki nóg með að um einföld prakkarastrik sé að ræða, heldur má ætla að gjörningurinn hafi ekki verið hættulaus. Borgaraleg óhlýðni getur alltaf leitt til þess að þeir sem í hlut eiga verði dregnir til ábyrgðar. En Einar er hins vegar ekki sá eini sem hefur lent í hættu vegna verkanna. Þeir sem aka um íslenska þjóðvegi vita að það er óþægilegt og stundum hættulegt að aka fram af malbiki yfir á malarveg án aðvörunar. Þess vegna eru skilti sem vara mann við í tæka tíð mikilvæg svo maður sé viðbúinn. Ætla má að það sama eigi við á Ítalíu þegar vegmerkingum sleppir, að það sé óþægilegt að fá ekki aðvörun. Að því gefnu má ætla að gjörningi Einars hafi fylgt viss aukning á hættustigi við viðkomandi götur eftir að hann hafði fjarlægt skiltin og þar til þau voru endurnýjuð. Einar hefur því bæði tekið opinberar eigur traustataki og skapað aukna hættu á ítölskum þjóðvegum með athæfi sínu. Þetta er sú siðferðilega spurning sem verkið vekur, og í framhaldi af því má spyrja sig hvort fagurfræðileg áhrif verksins hér á Íslandi, sem skilja má að séu jákvæð, vegi upp á móti þeirri mögulegu aukningu á þjáningu sem verkið gæti hafa skapað á Ítalíu, sem væru þá neikvæð. Vitaskuld er ótækt að ætla að leggja fagurfræðilegt og siðfræðilegt mat til jafnaðar og fá út niðurstöðu, en það er eitt af því sem verður vitaskuld að gera við úttekt á verki sem þessu. Auk þess má færa rök fyrir því að glæpurinn og álitamálið í kring um hann sé einnig þáttur í fagurfræði verksins; hann gæti dregið úr áhrifum þess með því að fæla áhorfendur frá því að takast á við verkið af siðferðilegum forsendum; hann gæti einnig aukið aðdráttarafl verksins með því að höfða til sterkra tilfinninga um frelsi og baráttu gegn valdi sem nú um stundir eru áberandi þáttur hér á landi. Telja má að Einar hafi veðjað á þann hest þegar hann ákvað að taka verkið til sýningar.


]]>