Fullveldi og kosningar á Íslandi

Í lýðræðisríkjum er almennt litið svo á að fullveldið sé í höndum einstaklingsins. Þetta hljómar ágætlega sem hugmynd, en hinsvegar þarf að skoða vel, stöðugt, hvernig framsali á þessu fullveldi til stjórnvalda er háttað. Nú, í kjölfar dramatískra kosninga í Bretlandi og í aðdraganda sérkennilegra sveitarstjórnarkosninga á Íslandi, langar mig til að skoða þetta framsal valda nánar - hvernig það fer í raun fram hér á landi í samtíma vorum, og hvort hægt væri að gera endurbætur á kerfinu þannig að það þjóni einstökum landsmönnum betur.

Ólíkar hugmyndir um fullveldi

Það er áhugavert í þessu samhengi að skoða fyrst lauslega hvernig hugmyndin um fullveldi og valdaframsal hefur þróast, og hvernig sú þróun birtist í áherslum og  þverstæðum samtímans. Segja má að fullveldisumræðan kristallist fyrst almennilega í persónu og völdum Loðvíks 14 frakkakonungs. Það er í baráttu hans fyrir einveldi konungs sem fullveldið kemur fyrst almennilega inn í spilið. Stefna Loðvíks byggði á því að tryggja að fullveldið væri algerlega persónubundið konunginum, að tryggja að enginn gerði athugasemdir við það að það væri á valdi ríkishöfðingjans. Þetta kemur skýrt fram í ummælum hans "Ríkið, það er ég". Fullveldið var í höndum konungs, hann var höfuð ríkisins og það var hans að deila valdinu til þegnanna eins og þörf var á. Konungur hafði óskorað vald og það var hans að þjóna hagsmunum sínum. Þegnarnir voru í raun einungis verkfæri konungs. Fyrir tíma Loðvíks fól þetta í sér að fullveldið var bundið landinu - þeir sem áttu landareignir voru í raun handhafar fullveldisins. Þegar Loðvík tók sér fullveldi, þá fólst valdatakan í því að ná tökum á öllu landi í ríkinu. Þegar landið var í hans höndum þurfti ekki lengur guðleg rök fyrir tilkalli hans til valdsins. Loðvíki og fjármálaráðherrum hans tókst að skuldsetja aðalinn við krúnuna og ná þannig völdum yfir landareignum þeirra. Þegar þessum áfanga var náð gat konungur síðan ánafnað aðlinum landinu á ný - aðallinn hlaut þá landið í umboði konungs sem sjálfur hélt strengjum fullveldisins eftir í sinni hendi.

Það var þetta sem franska byltingin barðist gegn, það var þetta sem hún bylti, sneri á haus. Kennismiðir byltingarinnar voru algerlega á móti þeirri hugmynd að fullveldið væri í höndum konungs. Þeir voru fulltrúar húmanismans og þeirrar hugmyndar að hver maður sé sinnar gæfu smiður. Út frá því hlaut fullveldið, óskorað, að hljóta að vera í höndum hvers og eins. Hver einasti einstaklingur, borgari, var handhafi fullveldisins að þeirra mati, og það var þeirra, borgaranna, að ákveða hvernig farið skyldi með valdið. Það er þessi hugmynd sem er undirstaða lýræðis eins og við þekkjum það í dag, sem meginhugmynd stjórnmála í samtímanum. Á hinn bóginn, eins og ætíð í menningarmálum, megum við ekki gleyma því að sannfærandi kerfi deyja ekki. Hugmynd Loðvíks lifir enn góðu lífi undir niðri og er ef grannt er skoðað afar sterk í öllu valdakerfinu. Það er á ótrúlega mörgum stöðum að umræðan um yfirvald og þegna virðist njóta meiri virðingar en lýðræðisumræðan, þar sem lykilatriðin eru fullvalda borgarar og umboðsmenn þeirra.

Vandamál tengd framsali fullveldis

Það er ljóst að þótt hugmyndin um lýðræði feli í sér að óskorað vald - fullveldi - sé á hendi einstaklingsins þá er svo í reynd að ekki er framkvæmanlegt að ætla einstaklingum sjálfum að taka ákvarðanir um málefni sín og annarra í hvert skipti sem þess er þörf. Beint lýðræði, þar sem sérhver borgari kýs um öll álitamál sem koma upp, er í reynd óframkvæmanlegt og það er á hreinu að ef það væri framkvæmanlegt yrði það afar svifaseint og örðugt í meðförum. Það hefur því frá upphafi lýðræðis á Vesturlöndum verið reyndin að þótt það sé viðurkennt að fullveldið sé hjá einstaklingnum er það jafnframt innbyggt í kerfið að einstaklingurinn, borgarinn, framselji vald sitt til annarra sem fyrir hans hönd framfylgja valdinu. Þetta þykir nauðsynlegt vegna þess að ekki er framkvæmanlegt að bera öll mál ætíð undir alla sem þau koma við. Vegna þessa treystir framsalskerfið því að fólk kjósi sér fulltrúa sem komi fram fyrir þeirra hönd, semji um málamiðlanir og taki ákvarðanir um það sem skiptir máli.

Það er því ljóst að frá upphafi gerir kerfið ráð fyrir því að framsal valda eigi sér stað - fullveldi einstaklingsins er því í raun aldrei óskorað, hann þarf frá upphafi að vera félagi í því sem við köllum samfélag, og það er á þeim vettvangi sem hann er skyldur til að skipa sér fulltrúa fyrir sína hönd. Þetta er innbyggt í kerfið. Það er þó einnig skilningur þeirra sem að lýðræðiskerfinu koma að það sé æskilegt að framsal valda sé skýrt og greinilegt, að það sé ljóst að í raun sé einungis um framsal að ræða og að vegna þess sé nauðsynlegt að einstaklingurinn hafi sem mest um framsalið að segja - að einstaklingurinn geti í raun haft áhrif. Þetta er allt annað en einfalt. Þetta væri ekki einfalt í þjóðfélagi þar sem hugmyndin um lýðræði væri eina hugmyndin um fullveldi, en þegar haft er í huga að draugur yfirvaldsins er enn afar áhrifaríkur í öllu stjórnkerfinu þá verður framkvæmd framsalsins enn flóknari.

Framkvæmd framsals í kosningum

Á Íslandi eru almennt notaðar tvær aðferðir við framsal fullveldis einstaklinga til fulltrúa sinna. Annarsvegar svokallaðar bundnar hlutfallskosningar og hinsvegar óbundnar kosningar. Almennt séð er litið svo á að óbundnu kosningarnar séu óæskilegar og þær eru einungis notaðar ef ekki er hægt að framkvæma bundnar kosningar. Þar sem allir eru í framboði í óbundnum kosningum og enginn listi frambjóðenda til staðar geta atkvæðin dreifst á ansi marga menn og konur. Vegna þessa er afar líklegt að ansi mörg atkvæði detti dauð niður og fulltrúar fengið kosningu með einungis lítinn hluta atkvæða á bak við sig.

Bundnar kosningar fara þannig fram að fólk myndar félög um kosninguna, hópa sem bjóða fram saman á listum þar sem búið er að ákveða fyrirfram í hvaða röð þeir veljist sem fulltrúar kjósenda. Í kosningunni hefur hver borgari eitt atkvæði og má hann velja með því einn lista. Atkvæði kjósandans fer í fyrstu í heild til að velja efsta mann listans. Ef hann telst kjörinn og líkur eru á því að fleiri nái kjöri af viðkomandi lista deilist atkvæðið í hlutfalli við fjöldann sem á möguleika á að vera kjörinn þar til ekki er hægt að deila því meira niður og ná kjöri. Ef efsti maður á lista fær ekki nægjanlega mörg atkvæði til að ná kjöri þá má segja að öll atkvæði listans verði ógild - kjósandinn náði ekki að hafa áhrif á kjör fulltrúa. Ef listi fær talsvert fleiri atkvæði en þarf til að ná manni inn, en ekki nægjanlega mörgum til að ná inn nýjum manni má einnig segja að mörg atkvæði detti dauð niður. Í kosningum í Hafnarfirði 2006 duttu öll atkvæði B-listans dauð niður, 11% atkvæða D-listans og 33% atkvæða V-listans. Þetta, að atkvæði smærri framboða eigi á hættu að vera óvirk, leiðir til þess að valmöguleikar kjósenda á að velja sér fulltrúa minnka. Annars vegar hræðist fólk að kjósa minni framboðin vegna þess að því finnst óþægilegt til þess að hugsa að geta ekki haft í raun áhrif á val fulltrúa. Hins vegar leiðir þetta til þess að smærri framboðin reyna að sameinast í kosningunni og fækka þanngi raunverulegum valkostum kjósenda. Það var meðal annars ástæðan fyrir því að R-listinn var stofnaður í Reykjavík. Mörg atkvæði glötuðust hjá smærri flokkunum og þess vegna ákváðu þeir, þrátt fyrir ólíka stefnu, að bjóða fram einn fyrirframákveðinn lista margra flokka og margra sjónarmiða. Þarna var val kjósenda orðið ansi takmarkað.

Í Alþingiskosningum eru fulltrúar valdir eftir kjördæmum og getur hver kjósandi valið einn framboðslista í sínu kjördæmi með sínu atkvæði. Til að tryggja betur að kjósendur flokkanna fái fulltrúa miðað við fjölda atkvæða eru nokkrir þingmenn landskjörnir, þ.e.a.s. atkvæði á öllu landinu geta leitt til kjörs þeirra. Þetta leiðir til þess að færri atkvæði detta dauð niður í þingkosningum.

Mótsagnir í íslenska kerfinu

Það leikur ekki vafi um að íslenska kerfið er lýðræðiskerfi. Hins vegar er einnig greinilegt að það fullnægir ekki þörfum borgaranna um framsal fullveldis þeirra. Þar að baki eru margar ástæður, en flestar þeirra tengjast áhrifum hugmynda um yfirvaldið, um kónga sem eiga fullveldið og geta látið með það eins og þeim sýnist, nema svona rétt í kring um kosningar.

Eitt þessara vandamála er tengt landinu sjálfu. Frá upphafi þingræðis á Íslandi hefur ætíð verið sjálfgefið að áhrif landeigenda hafa verið mikil í kerfinu. Upphaflega bjuggu flestir landsmenn í sveitum og landeigendur áttu trygg sæti í skjóli undirsáta sinna og nágranna. Síðan bæjarmyndun hófst fyrir alvöru og meginfjöldi íbúanna flutti burt af landinu í bæi og borgir, þá er eins og draugur landeignarinnar hafi ríkt í kerfinu - það þykir sjálfsagt að fólk til sveita hafi meira að segja um val fulltrúa á þingi en fólk á höfuðborgarsvæðinu. Í þjóðfélagi þar sem hugmyndin byggir á fullveldi einstaklinga og framsali þess er þetta ansi undarlegt, og illskiljanlegt - nema þegar áhrif einveldishugsunarinnar eru tekin með í dæmið. Það er nokkuð ljóst að meginþorri kjósenda er ekki sáttur við þetta, en samt viðgengst þetta enn.

Flokkarnir sjálfir og framkvæmd hlutfallskosninga hefur hins vegar reynst vera stærsta vandamálið. Þótt lýðræðishugmyndin - hugmyndin um framsal fullveldis til einstaklinga sem eru fulltrúar kjósenda - sé sífellt ítrekuð í lögum og stjórnarskrá, þá byggir framkvæmdin á því að í raun fer framsalið ekki fram til frambjóðendanna sjálfra, heldur til flokkanna. Það eru flokkarnir sem sýsla með umboðið og deila því áfram til fulltrúa sinna. Í því samhengi eru það leiðtogarnir sem hafa mest að segja, beinir undirmenn þeirra og svo koll af kolli. Innan kerfisins er búið að búa til smákónagaveldi sem vinnur að meira eða minna leyti út frá einveldishugmyndinni. Kjósendur eru við þessar aðstæður einungis milliliður þegar kemur að kosningum, þeir hafa tök á því að velja hversu mikið hver og hver smákóngur á undir sér. Að kosningum loknum láta flokkarnir eins og kjósendur séu ekki til, nema þá sem þegnar stjórnkerfisins.

Í Alþingiskosningum er meginþungi umbóta lagður í að jafna samkeppnisstöðu flokkanna. Hvernig hægt er að þjóna kjósendum og þörfum þeirra er ekki í umræðunni, heldur hvernig staða flokkanna geti verið sem réttlátust, óháð því hvar kjósendur eru. Kerfinu er stöðugt breytt til að hlutfall atkvæða flokkanna sé sem líkast hlutfalli þingsæta, án tillits til hverjir sitja í þingsætunum. Útkoman úr þessu undanfarin ár, samhliða því sem ekki má hrófla við ójafnrétti á milli kjósenda í sveitum og í borg, er að búa til allskonar ógegnsæjar viðbætur við kjördæmakerfið. Þetta eru ekki hlutir sem kjósendur skilja, hvernig þingsæti flakka eins og eldfjallaaska á milli landshluta á kosninganótt og hvernig frambjóðendur með lítinn minnihluta atkvæða í sínu kjördæmi geta allt í einu setið uppi sem fulltrúar kjósenda.

Annar vandi í kosningum til Alþingis og í stórum sveitarfélögum tengist röð frambjóðenda. Óánægja kjósenda með framkvæmd framsals fullveldis þeirra hefur meðal annars snúið að því að þeir geta ekki haft áhrif á hverjir eru fulltrúar flokkanna. Þessu hafa flokkarnir brugðist við með því að innleiða nýtt lag lýðræðis innan flokkanna, þar sem kosið er um frambjóðendur áður en þeir verða frambjóðendur. Menn og konur verða því framjóðendur að framboði. Þetta kerfi, sem flokkarnir hafa komið á til að friþægjast kjósendum, hefur í framkvæmd orðið algert skrýmsli og eitt af því sem hefur ógnað lýðræði hvað mest á undanförnum árum. Fyrir var ljóst að margir borgarar efuðust um einlægni flokkanna í því að starfa í raun í þágu þeirra vegna þess hversu flokkarnir voru sýnilega háðir framlögum stórra fyrirtækja til að standa straum af kostnaði sínum. Þetta hefur dregið úr trú fólks á því að fullveldi þeirra væri virt innan flokkanna. Þegar við bætist að einstakir stjórnmálamenn hafa persónulega tengst fyrirtækjum beint í viðleitni sinni til að verða frambjóðendur, þá er ansi erfitt fyrir kjósendur að trúa því að viðkomandi aðilar verði ekki of háðir þeim aðilum sem þeir eiga einmitt að hafa eftirlit með. Þegar svo er um búið er ekki ósennilegt að kjósendum finnist atkvæðin vera keypt. Á meðan kosningabaráttan er einfaldlega á milli flokkanna og fulltrúa þeirra á sama vettvangi í þingkosningum, þá er það að minnsta kosti flokkanna að standa straum af baráttu félaga sinna. Prófkjörin hafa auk þess leytt til enn meiri efasemda um gildi frambjóðanda vegna þess að í smærri flokkum geta aðilar úr öðrum flokkum haft áhrif á hverjir verða fulltrúar smáu flokkanna. Dyggir stuðningsmenn þeirra geta því alls ekki treyst því að frambjóðinn sé ekki gaukur í hreiðri þeirra. Prófkjörin voru hugmynd að því að reyna að draga úr fjarlægð frambjóðenda og kjósenda með því að gefa kjósendum kost á að velja sér sína frambjóðendur. Reyndin hefur því miður reynst þveröfug, frambjóðendur valdir í prófkjöri eru engu minna fjarlægir kjósendum heldur en hinir, nema síður sé.

Í sveitarstjórnarkosningum er staðan hins vegar misjöfn. Þau stærstu virðast virka á sama vettvangi og stjórnmál á landsvísu. Þar er flokkakerfið við lýði, með prófkjörum og smákóngaveldum. Í þeim minni er hins vegar allt annað upp á teningnum. Þar eru flestir flokkarnir of veikburða til að geta verið grundvöllur valdaframsalsins. Vegna þessa verða til sérkennileg framboð fólks með ólíkar áherslur, sem eru eins og búin til í kring um eldhúsborðið (og meira að segja í Reykjavík þegar flokkakerfið hefur brugðist endurtekið) og í mörgum sveitarfélögum er meira að segja ekki hægt að ná saman nægilegri samstöðu um eiginlegan lista. Hér verða ítök kjósenda óskipuleg og lítil.

Samanburður við Bretland

Núverandi kerfi í Bretlandi er eitt af þeim ólýðræðislegustu á Vesturlöndum. Þar eru eintóm einmenningskjördæmi sem leiða það af sér að mjög erfitt er fyrir fleiri en tvo flokka að ná áhrifum á þingi - allir aðrir flokkar eru dæmdir í eilífa stjórnarandstöðu. Afar mikið er um atkvæði sem falla dauð og ómerk, allt að 60% atkvæða í mörgum kjördæmum verða áhrifalaus og mjög oft eru þingmenn kosnir sem fulltrúar sinna kjördæma með mikið minna en helming fylgis. Flokkar geta unnið mikinn meirihluta þingsæta með á milli 35 og 40% atkvæða og tveggja flokka kerfið er tilvalið fyrir smákóngaveldi, sem trúlega er ein af ástæðum þess að stóru flokkarnir eru tregir til að breyta kerfinu. En þrátt fyrir þetta er almenningur búinn að vera þokkalega sáttur við kerfið, að minnsta kosti nægjanlega vel til að veita þeim sem vilja breyta því ekki mikið brautargengi. Það er þar sem áhugavert er að leita svara, hvers vegna er ekki meiri óánægja með þetta óréttláta kerfi?

Það eru þrjú atriði sem menn nefna sérstaklega sem jákvæð fyrir breska kerfið. Í fyrsta lagi er það afar einfalt og skiljanlegt. Einungis einn frambjóðandi er fyrir hvern flokk í hverju kjördæmi og þar af leiðandi mjög einfalt að velja á milli. Það er auk þess skýrt hver verður kosinn, einfaldlega sá með flest atkvæðin. Þetta er sama kerfi og er við lýði í forsetakosningum á Íslandi. Þriðja atriðið er hræðsluáróður, kjósendur skilja ekki hvernig stefnumarkmiðum er fylgt í samsteypustjórn og eru þess vegna frekar til í að bíða lengur eftir að komast í stjórn án málamiðlana heldur en að þurfa að vera í óvissu með málefni samsteypustjórnar. Þetta er kerfi sem elur á flokkasjónarmiðum og smákóngakerfi, á nokkurra ára fresti er skipt um kóng.

Það eru þessi atriði sem þeir sem berjast fyrir kosningaumbótum í Bretlandi þurfa að eiga við. Þeir eru sér vel meðvitaðir um ágalla listakosninganna, sér í lagi hvernig þær leiða til fjarlægðar kjósanda frá fulltrúum sínum. Tillögur þeirra miða því að því að fá fram kerfi þar sem sem flestir geta haft áhrif - fá óvirk atkvæði - þar sem tiltölulega gott samræmi er milli skoðana fólks og samsetningu þingheims, og þar sem fólk getur verið í góðu sambandi við sína umbjóðendur, finnist þeir standa sér nálægt.

Niðurstaðan er kerfi sem á ensku kallast STV eða Single Transferable Vote. Íslensk þýðing væri Eitt yfirfæranlegt atkvæði. Grunnurinn að kerfinu eru kjördæmi með á milli 5-7 fulltrúa, til að tryggja nálægð við kjósendur. Reyndar er gert ráð fyrir tveimur til þremur með einungis 2-3 fulltrúa á stöðum þar sem dreifbýli er mikið, hér eru það forsendur kjósenda sem eru í fyrirrúmi. Kjósandi velur sér fulltrúa sem hann vill helst kjósa, og merkir nr. 1 við hann. Auk þess getur hann valið sér fulltrúa til vara, eins marga og hann vill, hann getur númerað í réttri röð alla aðra frambjóðendur sem hann gæti hugsað sér sem sína fulltrúa. Í fyrstu talningu fá fulltrúarnir þau atkvæði sem kjósendur setja í nr. 1. Ef einhver fulltrúi er þá kominn með fleiri atkvæði en þarf til að tryggja honum kosningu, þá er lágmarkstalan skráð á hann, en öðrum atkvæðum dreift á fulltrúa nr. 2 á atkvæðaseðlum kjósenda. Ef fulltrúi fær t.d. 300 atkvæði en einungis 100 duga til öruggrar kosningar þá eru 100 skráð á hann, en hin atkvæðin fara að 200/300 hluta, eða að 2/3, á þá frambjóðendur sem allir kjósendur hans völdu sem nr. 2. Þegar búið er að yfirfæra öll aukaatkvæði á þennan hátt, í mörgum skipulegum umferðum, er atkvæðum þeirra sem fæst atkvæði eru með, og eiga ekki séns á að öðlast kjör, dreift á þá sem eru næstir í röðinni á atkvæðaseðlum þeirra semkusu þá. Þetta er gert þar til óyggjandi niðurstaða er fengin og allir fulltrúar kosnir. Kerfið er í raun einfalt að skilja, sér í lagi ef ekki eru of margir í kjördæmi, og hægt að birta niðurstöður og útreikninga í einföldum töflum þannig að allt sé opinbert og skýrt. Útreikningar væru tímafrekir ef talið væri handvirkt, en með aðstoð tölvutækni ætti að vera mjög einfalt að telja öll skýr atkvæði sjálfvirkt og færa þau sem einhver vafi gæti leikið á handvikt inn í tölvu. Ef kosið verður á tölvu í framtíðinni hér á landi, eins og menn eru farnir að gæla við, verður talning sérlega einföld og skýr.

Eitt yfirfæranlegt atkvæði á Íslandi?

Það er alveg á hreinu að kosningakerfi á þessum nótum væri mikið betra en núverandi kerfi við sveitarstjórnarkosningar. Þegar eitt yfirfæranlegt atkvæði er reglan geta bæði flokkar og einstaklingar boðið fram. Í raun eru fulltrúar flokkanna ekki á lista, heldur bara merktir flokkunum fólki til glöggvunar. Ekki þarf að bjóða fram fullan lista, heldur geta flokkar boðið verið með eins marga í framboði og þeir telja líklegt að ná inn. Með þessu kerfi geta allir flokkar, þeir litlu líka, boðið fram í smærri kjördæmunum án þess að hætt sé við atkvæði kjósenda þeirra verði ómerk. Með þessu kerfi mætti því leggja óbundnar kosningar alveg af í sveitarfélögum. Í sveitarfélögum er nándin mikil og fólk þekkir frambjóðendur vel. Með einu yfirfæranlegu atkvæði á fólk þess ætíð kost að velja þá sem það treystir best, án þess að þurfa að binda sig við lista eða flokkslínur. Þannig verður yfirfærsla fullveldis mikið skilvirkari innan sveitarfélaganna og líklegt að niðurstaðan skili auknu trausti til fulltrúanna.

Í þingkosningum mætti síðan  skipta landinu upp í misstór kjördæmi, frá 3 upp í 7 fulltrúa, og tryggja við mörk þeirra að vægi hvers atkvæðis við kosningu fulltrúa væri ætíð svipað. Þetta má gera með því að breyta landamærum kjördæma eða fulltrúafjölda þannig að mundur verði ætíð hverfandi. Þannig mætti leggja af þá vanvirðingu sem sumum kjósendum er sýnd nút til dags, það að ætla að yfirfæranlegt vald frá þeim og áhrif eigi að minni þótt þeir búi við þröngan kost á höfuðborgarsvæðinu.

Helsti fyrirsjáanlegi vankostur við eitt yfirfæranlegt atkvæið er sá að miðað við fyrsta val kjósenda yrði ekki alltaf fullt samræmi milli flokkahlutfalla á þingi og þess hlutfalls. Ef þetta kerfi yrði tekið upp þýddi að því í raun að þarfir kjósanda væru teknar fram yfir þarfir flokka. Hér er í raun ekki lengur verið að krefjast þess að kjósandi skuodbundi sig við ákveðinn flokk. Kjósendur myndu án efa eftir sem áður velja þann fulltrúa sem þeir telja hæfastan í fyrsta kost, og trúlega kemur hann úr þeim flokki sem þeir myndu styðja í hlutfallskosningu. Einnig er sennilegra en hitt að kjósendur hneigist til að velja aðila úr sama flokki sem kost 2, 3 o.s.frv., en það er ekkert endilega sjálfgefið. Það má vel vera að kjósendur stóru flokkanna vilji fá inn einhvern úr minni flokkunum þegar þeir eru búnir að tryggja sínum manni kjör. Það er einnig líklegt að kjósendur minni flokka velji aðila úr stærri flokkunum sem þeim líst best á neðarlega í röðina til að baktryggja sig ef enginn úr þeirra flokki kæmist að.

Út frá kröfu um að að kjósanda finnist hann raunverulega hafa eitthvað að segja um val fulltrúa sinna þegar hann framselur fullveldi sínu þá sýnist mér þessi hugmynd vera hvað vænlegust af þeim sem hafa verið þróaðar undanfarið. Einnig virðist mér líklegra að fulltrúarnir komi til með að vera þess meðvitaðir ef kosningar færu fram á þennan hátt að umboð þeirra kemur beint frá kjósendum, ekki frá formönnum og röðunarmeisturum flokkanna. Þeir verða fulltrúar ákveðins hóps fólks þrátt fyrir að vera tilbúnir til samstarfs innan flokkanna.

Fyrir þá sem hafa áhuga á að kynna sér þetta betur, og ýmsa aðra kosti í þessum málum, þá mæli ég með vefsíðu bresku samtakanna um endurbætur á kosningakerfinu, Electoral Reform Society: http://electoral-reform.org.uk/article.php?id=48