Horft yfir Sarajevo í Bosníu. Einn af mörgum grafreitum þeirra sem létust í stórskotaliðsárásum samlanda sinna úr fjöllunum í kringum borgina er niðri til hægri í fletinum. Hræðilegt dæmi um hvernig ekki tókst að byggja upp menningu málamiðlana stjórnmálum þegar einræði Títós lauk í Júgóslavíu.

Áður en ég held lengra, vil ég fyrst rifja upp forsendur lýðræðis, til að undirstrika á hvaða hugsjónum stjórnkerfi nútímans byggja. Segja má að lýðræðishugmyndir Vesturlanda hafi fyrst hlotið verulega umræðu á átjándu öld, og að þessar hugmyndir hafi í grundvallaratriðum haldið sér sem grunnur að stjórnkerfinu og valdaframsali almennings. Framkvæmdin hefur þó í gegnum tíðina yfirleytt verið misjöfn, og erfiðlega hefur gengið á mörgum stöðum að koma hugmyndunum í framkvæmd.Vesturlandabúar telja sig búa við lýðræði, en oft er raunin meir í ætti við einræði eða konungsveldi. Hugmyndirnar, eins og þær komu fram á 18. öld, byggðu í sinni einföldustu mynd á því hvernig menn ímynduðu sér aðstæður í borgríkjum á Grikklandi til forna. Þar byggði kerfið á  forréttindastétt borgara, þeirra karla sem voru í góðum efnum og gátu látið aðra vinna fyrir sig. Iðnaðarmenn, listamenn og verkafólk, hvað þá konur, voru ekki talin hæf í þennan hóp, vegna þess að þetta fólk hafði annaðhvort (s.s. konurnar) ekki náttúrulegar gáfur til að bera til að taka mikilvægar ákvarðanir, eða (s.s. karlarnir) tíma til að sinna slíkum hlutum vegna vinnu sinnar. En, svo haldið sé áfram, þessir karlar, borgarar, komu reglulega saman á fundum til að skera úr um sameiginleg hagsmunamál borgarinnar, setja lög og taka þær ákvarðanir sem þurfti að taka í samfélaginu. Fundir borgaranna voru lýðræðislegir, þetta var í grunninn beint lýðræði þessara sjálfskipuðu fulltrúa heildarinnar, enda fjöldinn ekki slíkur að þeir gætu ekki komið saman allir í þægilegum salarkynnum eða á torgum. Umræðan á þessum þingum borgaranna var yfirleytt vinsamleg, eins og við eigum að kynnast í félögum þar sem allir hafa saemiginlegra hagsmuna að gæta. Í þessu fólst ein af meginstoðum lýðræðis, s.s. það að reynt var að ná fram sem breiðustu samkomulagi um málefnin áður en ákvarðanir voru endanlega teknar, samkomulagi sem flestir ef ekki allir gátu sætt sig við. Þetta var því í raun fjölskipað lýðræði, þar sem hefðir gerðu ráð fyrir því að reynt væri að samhæfa sjónarmið meirihluta og minnihluta, í eins miklum mæli og það var hægt, áður en ákvarðanir voru teknar. Þó fól þetta herramannssamkomulag í sér, að ef möguleg málamiðlun var ekki möguleg, þá var hægt að leysa málin þannig að meirihluti réði. Þetta var því það sem ég vill kalla raunverulegt lýðræði en ekki meirihlutaræði. Hugmyndin var sú að meirihluti beitti sér ekki nema sem neyðarúrræði, sem þrautarvari til að koma í veg fyrir að pattstaða gæti komið upp og allar tilraunir til að ná samkomulagi þraut.

Nútíma lýðræði byggir á þessari ímynd, en vitaskuld er hún ekki framkvæmanleg og í reynd verður ávallt að víkja frá henni að einhverju leyti. Lýðræðisumbætur, eins og þær sem ég hef mælt fyrir, fela þessvegna ávallt í sér að stefnt skuli að lýðræðishugsjóninni, þótt aldrei verði hægt að uppfylla hana.

Allt frá upphafi hefur verið vikið frá forsendum hennar, aðallega vegna þess að í raun er ekki hægt að framkvæma hugmyndina nema í litlum félögum manna. Um leið og fjöldinn er orðinn mikið meira en, segjum, 500, þá verður að gera málamiðlanir. Í smáum borgríkjum á Grikklandi til forna fólst málamiðlunin upphaflega í því að takmarka fjölda borgara, með því að láta efnahag og hagsæld ráða hverjir réðu. Þar skipaði borgarastéttin sig sjálf sem fulltrúa kvenna, þræla, iðnaðarmanna, listamanna og verkamanna. Í reynd má segja að þessi hugmynd hafi haldið áfram allt fram á miðaldir, í lénskerfinu, þar sem aðallinn vegna yfirburða sinna var sjálfskipaður í því að stjórna.

Það var einnig ljóst, strax í Grikklandi, um leið og stjórnkerfið varð flóknara, að þing borgara gat einungis séð um að setja reglur, en að einfaldara kerfi þyrfti um framkvæmdina. Vegna þessa þróuðust ýmis kerfi stjórnunar, þar sem borgararnir veittu fulltrúa  umboð til að fara með framkvæmdavaldið.  Þeir skipuðu ýmist landstjóra, konung, og að lokum, í Rómarveldi, lauk þessu með því að keisari var skipaður. Eftir þetta varð ekki aftur snúið, framkvæmdastjórarnir tóku sér smátt og smátt meiri völd, þar til þeir voru ekki lengur bundnir skipan borgaranna, heldur töldust sjálfskipaðir. Til að einfalda hlutina, þá má segja að með þessu móti hafi lýðræðið orðið að einveldi konungs og aðalsmanna, án þess að nokkur fengi rönd við reist. Og í nútíma lýðræði eru þessar ólíku stefnur enn sprelllifandi. Annars vegar eru hefðir og tilhneigingar í átt til aukinnar umræðu og aukinnar málamiðlunar, hins vegar eru gagnstæðar hefðir og tilhneigingar í átt til meirihlutaræðis og einstrengislegrar stjórnunar. Báðar þessar hneigðir eru áberandi á Íslandi, í mismiklum mæli þó. Þegar umræðan snýr að beinu lýðræði, þá er mikilvægt að skoða að framkvæmd þess getur í raun styrkt meirihlutaræðið, og þar með grafið undan lýðræði, en einnig er mögulegt að beint lýðræði geti í raun eflt umræðu og styrkt hugmyndir um málamiðlun. Það veltur allt á framkvæmdinni.

Þegar hefðbundnar íbúakosningar eru skoðaðar, sér í lagi út frá framkvæmd þeirra á Íslandi, þá byggir framkvæmd þeirra á því að boðið er upp á einn valkost, sem kjósendur geta annaðhvort samþykkt eða hafnað. Þetta þýðir að strax í aðdraganda kosninganna er búið að loka fyrir lýðræðislegar umræður og möguleika á málamiðlun, sem er einn af hornsteinum lýðræðis. Það er þegar búið að fastákveða hvaða niðurstöður eru í boði. Það er því greinilegt að þessi tegund af beinu lýðræði er í raun meirihlutaræði í sinni hreinustu mynd, án nokkrra möguleika á málamiðlun.

Það geta þó, út frá umræðunni um lýðræði hér fyrir ofan, komið upp aðstæður þar sem þörf er á atkvæðagreiðslu af þessu tagi. Það á við þegar um greinilega pattstöðu er að ræða um mikilvægt málefni, og búið að fullreyna að málamiðlun er ekki möguleg. Ef við skoðum hins vegar sögu íslenskra íbúakosninga, þá má segja að þessi forsenda hafi sjaldnast verið til staðar þegar boðað hefur verið til kosninga. Í umæðunni um flugvallarmálið í Reykjavík voru margir kostir í stöðunni. Það voru uppi hugmyndir um að flytja völlinn til Keflavíkur með öflugum samgöngubótum, flytja hann upp á heiði, flytja hann út á Löngusker, eða fækka flugbrautunum og minnka þannig umfangið. Almenningi í Reykjavík gafst hinsvegar ekki kostur á að koma að þeirri umræðu, heldur gat einungis samþykkt eða hafnað því að flugvöllurinn skyldi vera látinn fara. Auk þess hafði engin tilraun verið gerð til málamiðlana á neinn sýnilegan máta áður en atkvæðagreiðslan átti sér stað. Það sama á við um stækkunarhugmyndir við álverið í Hafnarfirði, þar hefði mátt setja fram mun fjölbreyttari hugmyndir í stöðunni, eða reyna að finna málamiðlun á milli sjónarmiða aðila. Í Icesave málinu voru aðstæður hins vegar aðrar en í þessum tveimur dæmum. Þar hafði viss málamiðlun átt sér stað á þingi. Sú málamiðlun hafði hins vegar skilað niðurstöðum sem enginn í raun þorði að bera ábyrgð á, hvorki Alþingi, ríkistjórn, né forseti. Málið, sem í raun fól ekki í sér neina valkosti, var því sett í hendur almennings þannig að allir þeir sem hefðu átt að bera ábyrgð gætu þvegið hendur sínar af því.

Engin af þessum atkvæðagreiðslum stóðst þá kröfu að vera lokaþrautarvari í málum þar sem ágreiningur meiri- og minnihluta var í raun óbrúanlegur. Þó hefur sú staða komið upp, þó nokkuð oft, að slíkur óbrúanlegur ágreiningur hefur átt sér stað. Í öllum þeim tilvikum hefur Alþingi valið að knýja fram niðurstöðu í skjóli meirihluta, og tekið ábyrgð á því. Þetta átti t.d. við við inngönguna í NATO, inngönguna í EES, þegar kvóti var gerður framseljanlegur, eða þegar skattar á auðmenn voru lækkaðir úr 30% niður í 10%. Í þessum málum var uppi ágreiningur um grundvallarmál sem menn töldu að ekki væri hægt að gera málamiðlun um. Alþingi tók sjálft á þessum málum, þótt ef til vill hefðu þau átt erindi í beina já/nei atkvæðagreiðslu til að tryggja umboðið.

Það er því ljóst að yfirleytt hafa íbúakosningar hér á landi hingað til ekki verið sérlega lýðræðislegar, heldur borið mark ómarkvissrar beitingar meirihlutavalds. Þótt já/nei kosningar geti verið nauðsynlegar í neyðartilvikum, þá eru þær ekki æskilegar út frá lýðræðissjónarmiðum vegna þess að í framkvæmd þeirra er skipulega girt fyrir umræðu og málamiðlun, sem eru hornsteinar lýðræðisins. Þótt almenningur hafi síðasta orðið í atkvæðagreiðslunni, hefur aðkoma hans að því ferli sem er undanfari hennar yfirleitt verið lítill; Það hefur verið á ábyrgð þeirra sem ákvörðun hafa tekið um atkvæðagreiðsluna. Þetta form á framkvæmd beins lýðræðis er því óæskilegt, en það þýðir hinsvegar ekki að beint lýðræði sé ekki framkvæmanlegt ef rétt er að því staðið.

Til þess að borgarakosningar séu lýðræðislegar þarf að byggja kosningarnar þannig upp að borgarar geti bæði lagt til hugmyndir um valkosti fyrir kosningarnar og í kjölfarið valið á milli margra kosta í kosningunum sjálfum. Á þann hátt er hægt, við undirbúning kosninga, að bjóða einstaklingum og hópum að koma með tillögur að valkostum. Sérstök dómskvödd nefnd ynni síðan úr þeim kostum þá valkosti sem kjósendur vilja að verði hægt að kjósa um í kosningunum sjálfum. Þetta leiddi af sér að umræðan yrði opin í undirbúningsferlinu og að íbúar ættu þess kost að geta lagt til þá kosti sem kosið væri um í kosningunum sjálfum.

Um marga kosti yrði því kosið í kosningunum, þannig að margar leiðir til málamiðlunar væru til staðar, í stað þess að bjóða einungis upp á einn eindreginn valmöguleika eins og hefð er fyrir. Til að fá raunhæfa niðurstöðu úr slíkum kosningum eru margar þrautreyndar leiðir. Ein sú einfaldasta, sem miðar að því að ná samkomulagi um jákvæðan möguleika, byggir á yfirfærslu atkvæða. Þetta er svipuð aðferð og notuð er við persónukjör, nema hvað hún er einfaldari þar sem einungis einn valkostur stendur uppi að lokum. Samkvæmt þessari aðferð númera kjósendur þá kosti sem þeir gætu mögulega sætt sig við í forgangsröð. Þegar búið er að telja atkvæði í fyrstu umferð, og fá þannig niðurstöðu um hvað fólk myndi helst vilja kjósa, er sá kostur sem fæst atkvæði hefur fengið felldur út og atkvæði kjósenda færð yfir á næsta valkost þeirra. Þetta er endurtekið þar til einn kostur hefur fengið meira en helming atkvæða, eða þegar einungis eru tveir kostir eftir, en þá sigrar sá sem hefur fengið fleiri atkvæði.

Þetta tryggir að möguleikar á málamiðlun eru hluti af kosningunni sjálfri, og niðurstaðan í samræmi við hvað borgararnir vilja sætta sig við í raun, í átt að málamiðlun. Kjósendur eiga möguleika á því að leggja til þá kosti sem í boði eru, og geta síðan forgangsraðað þeim í kosningunni sjálfri. Málamiðlunin kemur síðan fram í niðurstöðum kosninganna, studd meirihluta kjósenda. Í kosningum sem þessum hafa kjósendur bæði aðkomu að skipulagi kosninganna, auk þess að ráða niðurstöðu þeirra í samfélagi við aðra kjósendur.

Dæmi um framkvæmd slíkra kosninga gæti verið kosningin um flugvöllinn í Reykjavík, þar sem íbúar gátu einungis valið um að samþykkja eða hafna einum kosti, þótt um marga aðra hafi verið að velja í raun. Það væri hægt að ímynda sér að kostir á kjörseðli hefðu verið einhvernveginn svona:

    a) Óbreytt ástand. Innanlandsflug og æfingaflug í Reykjavík. Millilandaflug í Keflavík.

    b) Óbreytt ástand, nema hvað æfingaflug er flutt til Keflavíkur.

    c) Reykjavíkurflugvöllur stækkaður og allt flug flutt þangað.

    d) Reykjavíkurflugvelli lokað. Allt flug flutt til Keflavíkur.

    e) Reykjavíkurflugvöllur minnkaður í eina flugbraut. Innanlandsflug í Reykjavík. Annað flug í Keflavík.

    f) Reykjavíkurflugvöllur minnkaður í eina flugbraut. Innanlandsflug í Reykjavík. Annað flug í Keflavík. Hraðlest til Keflavíkur.

    g) Reykjavíkurflugvelli lokað. Allt flug flutt til Keflavíkur. Hraðlest til Keflavíkur.

    h) Reykjavíkurflugvelli lokað. Innanlandsflug á Lönguskerjum. Millilandaflug í Keflavík.

     i) Reykjavíkurflugvelli lokað. Innanlands- og millilandaflug á Lönguskerjum. Varaflugvöllur í Keflavík.

Öllum þessum kostum hefðu síðan fylgt greinargerðir um kostnað og mögulegan framkvæmdatíma, þannig að kjósendur gætu tekið raunhæfa ákvörðun. Kjósendur hefðu síðan raðað þeim kostum sem þeir gætu sætt sig við í forgangsröð. Heildarniðurstaða hefði síðan verið sá kostur sem flestir hefðu getað sætt sig við, eðlileg málamiðlun. Ef til vill hefði niðurstaðan verið sú sama og varð; að flytja innanlandsflug og æfingaflug til Keflavíkur og leggja Reykjavíkurflugvöll niður. Þó gæti líklegri niðurstaða verið meir í takt við það hvernig sveitarstjórnir í kjölfar kosninganna hafa túlkað niðurstöðuna. Eins og er virðist stefna í að Reykjavíkurflugvöllur verði rekinn með eina flugbraut fyrir innalandsflug. Keflavíkurflugvöllur yrði þá áfram alþjóðaflugvöllur og varaflugvöllur fyrir innanlandsflugið. Reykjanesbær gerir ráð fyrir lestarteinum í sínu skipulagi, þannig að kannski verður það raunin að lokum, í heildarmálamiðluninni. Enginn af þessum kostum var á borði borgara í kosningunni sjálfri, þótt þeir hefðu allir átt að vera það.

Á sama hátt hefði átt framkvæma aðrar kosningar. Ef til vill hefðu íbúar vilja samþykkja stækkun álvers í Hafnarfirði með mikið strangari umhverfisskilmálum, eða á móti viljað loka álverinu í áföngum. Í tilvonandi kosningum um aðgang Íslands að Evrópusambandinu er heldur ekki sjálfgefið að einungis eigi að kjósa um einn kost, þótt það virðist stefna í að það verði raunin. Það gæti verið að einhverjir kjósendur vilji leggja til að kosið verði um sambandið við Evrópusambandið í heild, en um það hafa íbúar í reynd aldrei fengið að kjósa. Í því tilviki gætu kostirnir orðið að minnsta kosti þrír:

    a) Innganga í Evrópusambandið.

    b) Að ganga ekki í Evrópusambandið, en halda áfram sambandi við það í gegn um Evrópska efnahagssvæðið.

    c) Að ganga ekki í Evrópusambandið, og segja samhliða upp samningum um Evrópska efnahagssvæðið.

Það er ekki nema eðlilegt að málið í heild verði tekið fyrir, þegar um það á annað borð verður kosið í beinum kosningum.

Það er þannig, að ef menn hugsa sér, eins og lagt hefur verið til ítrekað, að auka hlut beins lýðræðis á Íslandi, þá er afar mikilvægt að byggja upp kerfi þar sem íbúar geta lagt til ólíka valkosti í kosningunni sjálfri. Þetta er nauðsynlegt til að kosningin byggi á forsendum umræðu, málamiðlana og lýðræðis, en ekki á forsendum einhliða meirihlutaræðis, eins og raunin hefur verið í íbúakosningum hér á landi hingað til.

Nýja forsetahöllin í Montvideo, en þar er forseti kosinn í konungsstað sem handhafi framkvæmdavalds eins og í öðrum ríkjum Ameríku þar sem konungur var settur af í blóðugri uppreisn. Hér byggja þeir mikla byggingu til að tryggja völd forseta enn betur, gegn ítrekuðum kröfum um stjórnkerfisumbætur í átt til þingræðis í Evrópu.

Á sviði framkvæmdavalds á Íslandi, í sveitarstjórn og landstjórn, eru fjölmörg málefni óleyst og erfið úrlausnar. Það er einnig langt frá því nokkur sátt um hvernig þessum málum skuli háttað í framtíðinni. Á sviði landstjórnar hafa menn lengi sýnt áhuga á að skilja betur og skýrar á milli framkvæmdavalds og löggjafarvalds, án þess þó að hafa komið með skýrar og framkvæmanlegar tillögur þar að lútandi. Á sviði sveitarstjórnarmála eru sumar einingar of smáar og óhagkvæmar, á meðan aðrar eru of stórar, þannig að borgarar eru ósáttir við möguleika sína til að hafa áhrif. Einnig skortir á að það sé samræmi á milli landstjórnarstigs og sveitarstjórnarstigs, þótt ljóst sé að í raun skiptist framkvæmdavaldið á milli þessara tveggja stjórnunarstiga. Stefnt er að því að flytja verkefni á milli þessara stiga, þótt stjórnskipunarlega séu þau mjög ólík. Vegna þessa er nauðsynlegt að skoða forsendur málsins og leggja til heildstæða hugmynd um úrbætur.

Svo litið sé á einstaka þætti málsins, þá er í fyrsta lagi ljóst að reglur um skipan ríkisstjórnar, 1. stigs framkvæmdavaldsins, eru ekki mjög skýrar. Formlega skipar forseti ráðherra, samkvæmt stjórnarskrá. Í reynd eru þeir skipaðir að undirlagi og samkvæmt tillögu meirihluta Alþingis, og oftast úr hópi þingmanna. Kjósendur eru ekki beint aðilar að skipan framkvæmdavaldsins, heldur fer hún fram í gegn um löggjafarþingið. Á þingi eru menn ósáttir við að sjötti hluti kosinna þingmanna getur ekki sinnt löggjafar- og eftirlitshlutverki sínu sem skyldi, enda báðu megin við borðið með ærin verkefni á sviði ríkisstjórnar. Þetta skapar álag og streitu á Alþingi.Í sveitarstjórnum eru vandamálin hinsvegar önnur. Á landsbyggðinni eru mörg sveitarfélög of lítil til að vera í raun rekstrarhæf, á meðan önnur eru það víðfeðm að kjósendum í einstökum byggðarlögum finnst þeir ekki hafa nóg að segja um málefni eigin sveitar eða bæjarfélags. Á höfuðborgarsvæðinu eru fjölmargar sveitarstjórnir sem bera ábyrgð í heild á hlutum svæðisins. Þeim gengur oft afar illa að samhæfa aðgerðir, framkvæmdir og þjónustu. Því fylgir margvíslegt óhagræði fyrir íbúana, auk þess sem það leiðir oft til mikillar óreiðu í rekstri. Á sama tíma eru margir íbúar stærsta sveitarfélagsins, Reykjavíkur, óánægðir með að hafa ekki meiri aðkomu að ákvörðunum sem snerta þeirra bæjarhluta eða hverfi. Það má því segja að bæði í landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu séu sveitarfélögin bæði og stór og of lítil til að sinna hlutverki sínu á fullnægjandi hátt.

Það má því vera ljóst að mikil þörf er á að endurskipuleggja í heild framkvæmdavaldið á Íslandi. Það þarf skýrari umgjörð um ríkisstjórn og aðgreiningu frá löggjafarvaldi. Að sama skapi þarf að leysa það að sveitarstjórnir eru oft of litlar og sundraðar til að sinna þörfum íbúa á hagkvæman hátt, en á sama tíma iðulega of stórar einingar til að sinna þörfum íbúa í sínu nágrenni. Auk þess er framkvæmdavaldinu tvískipt í lögum, aðrar reglur eiga við um ríkisstjórnarstigið en sveitarstjórnarstigið þótt þau í raun séu af sama meiði og þurfi að geta skipt á milli sína ábyrgð í fullu umboði kjósenda.

Sem betur fer er til einföld lausn á þessum málum, að endurskipuleggja framkvæmdavaldið á Íslandi þannig að það verði á þremur stigum, í stað tveggja nú. Ennfremur þarf að tryggja að til allra þriggja stiga framkvæmdavaldsins verði kosið á sama hátt og að það valdaframsal sé skýrt skilgreint í stjórnarskrá. Það tryggði að valdaframsal til allra stjórnstiga yrði sambærilegt þannig að þótt verkaskiptingu á milli þeirra væri breytt fæli það ekki í sér breyttar forsendur á umboði gagnvart kjósendum. Eins og nú er hafa kjósendur til dæmis kosið þing, sem skipar ríkisstjórn til að sjá um mál fatlaðra. Þegar þau mál, eins stendur til, eru færð til sveitarstjórna, þá eru þau færð yfir til stjórnvalds sem kosið er til á öðrum forsendum. Þessi atriði þarf að skilgreina í stjórnarskrá, ólíkt því sem nú er. Nú segir í stjórnarskrá að skilið skuli á milli framkvæmda- og löggjafarvalds, en ekki á hvaða hátt. Þeirri reglu er fylgt hvað varðar sveitarstjórnarstigið, en ekki í reynd hvað varðar ríkisstjórn.

Tillagan felur sem sagt í sér að framkvæmdavaldið verði þrískipt. Fyrsta og efsta þrepi yrði ríkistjórnin, með ábyrgð á þeim málum sem snerta landið í heild. Núverandi sveitarstjórnarstigi yrði breytt í tvö þrep, 2. þrep og 3. þrep framkvæmdavalds. Þetta gæti falið í sér að yfir höfuðborgarsvæðið yrði skipuð ein borgarstjórn á þrepi 2, núverandi bæir og hreppir innan borgarinnar yrðu með sjálfstjórn sinna sérmála á þrepi 3, auk þess sem hverfi núverandi Reykjavíkurborgar fengju einnig sjálfstjórn í sínum sérmálum. Úti á landi þyrfti að útfæra stjórnir yfir heildstæðum landsvæðum á þrepi 2. Það væri ekki fjarri lagi að kalla þau svæði byggðir eða þing. Núverandi hreppir og bæir héldu síðan sjálfstjórn í sérmálum á þrepi 3. Þetta þarf að skoða vel við útfærslu því trúlega væri æskilegt að skipta sumum þeim sveitarfélögum sem þegar hafa sameinast upp á þrepi 3, þótt þau yrðu hluti af stærri heild á þrepi 2.

Kosningar til allra þriggja þrepa framkvæmdavaldsins færu síðan fram á sama hátt. Trúlega fæli þetta í sér að 5-7 fulltrúar fengju kosningu á þrepi 3, fyrir hverfi, bæi og byggðarlög. Það mætti ímynda sér að 11-15 fulltrúar fengju kosningu á þrepi 2, fyrir borgir og byggðir eða þing. Til landstjórnar þyrfti síðan trúlega 19-23 fulltrúa. Það sem þetta felur í sér er það svipað kerfi og nú er við lýði í sveitarstjórnarkosningum yrði einnig tekið upp við kosningu ríkisstjórnar. Vitaskuld, eins og ég hef fjallað um áður, þarf að samhliða að gera endurbætur á því hvernig fulltrúar eru kosnir. Þar væri trúlega persónukjör með yfirfæranlegu atkvæði og reglum um kynjaskipting á framboðslistum og í kosningu lýðræðislegasta leiðin, eins og ég hef lagt til í fyrri pistlum. Eitt lykilatriði þessa fyrirkomulags er hins vegar að ríkisstjórnarkjör yrði óbundið Alþingi og framkvæmdavaldið allt fengi þannig sjálfstæði frá löggjafarvaldinu, eins og á við um sveitarstjórnarstigið við núverandi aðstæður. Þetta leiddi einnig af sér að ríkisstjórn yrði fjölskipuð, eins og borgar- og bæjarstjórnir eru nú. Í framkvæmd gæti það þýtt að meiri- og minnihluti skipti með sér ábyrgð, eins og reynt er að gera tilraunir með í Reykjavík eftir síðustu kosningar. Líklega yrði þó raunin til að byrja með sú að meirihluti tæki völdin og skipaði ráðherra úr sínum röðum. Fjölskipuð ríkisstjórn þýddi að tryggt yrði að minnihlutinn hefði fullan umsagnar- og tillögurétt á öllum stigum framkvæmdavaldsins, eins og er reyndin nú  borgar-, bæja-, og sveitarstjórnum. Framkvæmd laga og stjórnum yrði fyrir vikið jafn lýðræðisleg og í núverandi sveitarstjórnum og allt stjórnkerfið mikið lýðræðislegri og opnara en nú.

Að lokum vil ég nefna að í reynd er það ótrúlegt, miðað við það að hugmyndir um þrískiptingu ríkisvaldsins hafa verið ráðandi í umræðu um lýðræði undanfarin 250 ár, að hún hafi hvergi verið framkvæmd á raunhæfan hátt. Trúlega á arfleifðin þar sterkan hlut í máli, hvernig skipan ráðherra færðist frá konungi til þjóðþinga með hægfara valdaafsali konungs, í ríkjum með konungssögu, eða hvernig forseti í raun var settur í stað konungs, kosinn fulltrúi sem skipaði sína ráðherra með vissri aðkomu þings, í ríkjum með byltingarforsögu þar sem konungi var steypt af stóli. Ef Íslendingar bera þess gæfu að endurskoða stjórnkerfi sitt með ýtrustu lýðræðishugmyndir að leiðarljósi, þá gætu þeir einnig orðið fyrsta þjóðin til að taka upp raunverulegt lýðræðisskipulag að öllu leyti við skipun framkvæmdavalds.

Sú aðferð við persónukjör sem mestrar virðingar nýtur og er hvað ábyggilegust er kölluð Single Transferable Vote í mörgum enskumælandi löndum. Hún þykir ábyggileg vegna þess að hún gefur kjósendum kost á að túlka vilja sinn á skýran hátt án þess að séu teljandi möguleikar á að hafa áhrif á kosninguna með því að kjósa gegn vilja sínum, sem er galli á flestum öðrum aðferðum. Hér mætti nefna aðferðina: Eitt yfirfæranlegt atkvæði. Aðferðin var fyrst þróuð á hagnýtan hátt um miðja 19. öld af danska þingmanninum og stærðfræðingnum Carl Andræ og nýtt við kosningar í Danmörku. Aðferðin byggir á því að hver kjósandi raðar frambjóðendum í röð á kjörseðlinum og ákveður þannig í hvaða röð atkvæði sitt færist á milli frambjóðenda. Sá frambjóðandi sem kjósandi velur í fyrsta sæti fær atkvæðið að fullu í fyrstu. Ef hann hefur hlotið fleiri atkvæði en hann þarf til að hljóta kosningu færist umframhluti atkvæðisins yfir á þann næsta í röðinni, og þannig koll af kolli þar til annaðhvort eru ekki fleiri númeraðir á kjörseðlinum eða að atkvæðið er fullnýtt. Á síðari stigum talningarinnar er ljóst hvaða frambjóðendur eiga ekki möguleika á kjöri og þá færast atkvæði þeirra að fullu yfir á næsta valkost.¹

Á myndinni má sjá útreikning úrslita í Dún Laorghaire kjördæmi á Írlandi í kosningunum 2007. Útreikningurinn er sýndur í liðum og má sjá vel hvernig atkvæði færast á skipulegan hátt á milli frambjóðanda þar til öll fimm sætin eru skipuð. Á Írlandi er ennþá handtalið, sem er ekki eins nákvæmt og flótlegt og þegar talning fer fram með aðstoð tölvu.

Vegna yfirfærslureglunnar geta kjósendur ætíð kosið eftir sannfæringu sinni. Þeir vita að ef sá sem þeir hafa valið fær umframatkvæði, þá gildir atkvæðið til að kjósa fleiri. Þeir vita einnig að ef sá sem þeir hafa valið dettur út, þá gildir atkvæðið áfram í kosningunni. Þetta á ekki við í hlutfallskosningu, eins og er notuð hér á landi, þar sem atkvæði geta orðið óvirk vegna þess að listi fær næstum næg atkvæði til að koma fleirum að, eða fær ekki nægilega mörg til að koma nokkrum manni að. Við þær aðstæður verða atkvæði viðkomandi kjósenda áhrifalaus, atriði sem getur leitt til þess að kjósendur velja frekar að kjósa gegn sannfæringu sinni til að tryggja sér valmöguleika.

Kerfi sem byggja á forsendunni um Eitt yfirfæranlegt atkvæði eru notuð við kosningar í mörgum löndum, en nærtækustu dæmin þar sem það er notað við þingkosningar eru á Möltu og á Írlandi. Í kosningum í þessum löndum eru kostir kerfisins augljósir, og koma sér í lagi fram í því að fólk leyfir sér í reynd að velja þá einstaklinga sem þeim hugnast best (þetta má meðal annars sjá í því hvernig atkvæði yfirfærast í dæminu hér til hliðar frá Írlandi). Þótt margir fylgi flokkalínum við val fulltrúa eru einnig margir sem velja sér greinilega fulltrúa út frá fjölbreyttari forsendum. Þegar kosningakerfið í þessum löndum, eins og á Írlandi, er skoðað, þá er einnig greinilegt að á þeim eru einnig þó nokkrir gallar sem mikilvægt væri að forðast ef kerfið væri tekið upp hér á landi.

Á Írlandi og Möltu eru stærstu ágallarnir tvennskonar; annarsvegar eru kjördæmin lítil, á milli 3 og 5 fulltrúar eru kosnir í hverju kjördæmi, og hinsvegar er hlutur kvenna smánarlega lítill á þingi. Forsendan fyrir litlum kjördæmum er sú að nánd verður mikil við fulltrúana, sem er kostur. Á hinn bóginn fylgir þessu að færri sjónarmið eiga þess kost að eiga sér fulltrúa á þingi á hverjum stað. Segja má að á Írlandi og á Möltu sé áherslan of mikið á nándina við fulltrúana, á kostnað þess að fleiri sjónarmið komi fram á þingi. Þetta þýðir þó ekki að fulltrúar smáflokka eigi ekki möguleika, mjög oft ná þeir kjöri á persónulegum forsendum, sér í lagi í þeim kjördæmum þar sem 5 fulltrúar eru í kjöri. Þó er það svo að tveir stærstu flokkarnir eru að fá um 75-80% þingsæta, um 5-10% fleiri en líklegt væri að þeir fengju ef kjördæmi væru stærri og með fleiri fulltrúa í kjöri. Þó er það svo að þegar persónukjör er reglan við Eitt yfirfæranlegt atkvæði þá þurfa kjördæmin ekki endilega að vera mjög stór til að fjölbreyttar skoðanir geti átt sér fulltrúa. Reynslan sýnir að margir eru tilbúnir til að dreifa atkvæðum sínum bæði á stóru og smærri aðilana þegar þess er kostur. Við ákvörðun á stærð kjördæma er skoðuð þá er mikilvægt að þau séu ekki það stór að dragi úr nálægð við fulltrúana, en ekki það lítil að fjölbreyttar skoðanir eigi sér ekki hljómgrunn. Ég gæti ímyndað mér að meðalvegurinn lægi einhvers staðar á milli 7 og 12 þingsæta í hverju kjördæmi við þær aðstæður sem við búum við hér á landi. Ef fleiri en 12 sæti væru í kjördæmi er hætt við að nándin verði allt of lítil. Ef þau væru færri en 7 yrði hætt við að sjónarmið minnihlutahópa ættu erfitt um vik að komast að.

Of lítil kjördæmi eiga sinn þátt í því að hlutur kvenna er eins lítill og hann er á írska þinginu, en þó er helstu ástæðunnar að leita í sinnuleysi bæði kjósenda og flokka fyrir mikilvægi þess að kynjajafnvægi sé komið á. Á Írlandi eru konur einungis 13 % frambjóðenda til þingsins, og enn lægra hlutfall hjá stærstu flokkunum. Þetta þýðir vitaskuld að möguleikar kjósenda á að velja konur eru oft litlir eða jafnvel engir. Írar hafa verið að leita leiða við að leiðrétta þetta, og helstu tillögur fela það í sér að að flokkar eða flokksfélög fái minni ríkisstyrki ef kynjahlutfall er ekki jafnt á framboðslistum. Einnig hafa komið fram hugmyndir um kynjakvóta, en hlotið lítinn hljómgrunn vegna þess að það gæti leitt til þess að vægi atkvæða greidd konum yrði ekki það sama og atkvæði greidd körlum.

Hér á landi er, við núverandi ástand, mun meira jafnræði á milli kynjanna í kosningum, sér í lagi til Alþingis. Það er nokkuð gott samkomulag í þjóðfélaginu um að kynjahlutöll í stjórnun bæði ríkis og sveitarfélaga ættu að vera sem jöfnust, þótt það hafi ekki enn náðst. Þegar menn hafa verið að skoða möguleika á persónukjöri og litið til reynslunnar frá Írlandi þá hefur lágt hlutfall kosinna kvenna þar verið helsti þröskuldurinn í vegi fyrir því að slíkt kerfi yrði tekið upp hér á landi. Ég er hins vegar á því að ef að réttum aðferðum er beitt við innleiðingu persónukjörs ætti það síður en svo að leiða til lakari stöðu kvenna á þingi eða í sveitarstjórnum. Þvert á móti eru allir möguleikar á því að það ætti að vera hægt að efla hlut kvenna verulega, bæði á þingi og í sveitarstjórnum, með innleiðingu reglna um persónukjör samkvæmt hugmyndum um Eitt yfirfæranlegt atkvæði.

Ef það markmið á að nást að verulega aukið jafnræði náist á milli kvenna og karla í kosningum á Íslandi samhliða innleiðingu persónukjörs þá þarf þrennt til:

1. Í fyrsta lagi þarf að setja reglur um það að jafnmargir af hvoru kyni verði að vera í framboði frá flokkum eða einstaklingum í sérhverju kjördæmi. Þetta myndi tryggja það, ólíkt því sem gerist á Írlandi, að kjósendur ættu möguleika á því að velja sér fulltrúa af hvoru kyni fyrir sig. Flokkar yrðu þá að hafa jafnmarga af hvoru kyni í framboði í hverju kjördæmi svo framboð þeirra teldist löglegt. Einstaklingar sem áhuga hefðu á því að vera í kjöri utan flokka þyrftu þá að sameinast í framboði með einstaklingi af gagnstæðu kyni svo framboð þeirra væri löglegt.

2. Í öðru lagi þyrfti setja reglur um að lögð verði áhersla á það á áberandi hátt á kjörstað að kjósendur dreifi atkvæði sínu jafnt á milli fólks af báðum kynjum. Hér er ekki um það að ræða að binda hendur kjósenda á neinn hátt, heldur að lögð sé skýr áhersla á það að eðlilegt sé að gæta jafnræðis kynja í kosningunni sjálfri. Þetta mætti gera með því að hafa áberandi hvatningu um slíkt á kjörstað, og einnig mætti orða þetta skýrt á kjörseðlinum sjálfum. Þetta atriði, samhliða því að jafnræði er á milli kynja á kjörseðlinum sjálfum, ætti að tryggja réttlátt hlutfall á milli kynjanna við flestar aðstæður. Það þarf þó að tryggja að misrétti geti ekki átt sér stað í undantekningartilvikum, og þess vegna þarf þrautarvara sem dugar, eins og kemur fram í atriði 3:

3. 

   Smellið á myndina til að fá dæmi um útreikninga í kosningum þar sem atkvæðavægi kvenna er aukið til að uppfylla kynjakvóta. Í upphaflegum tölum hefðu 4 karlmenn verið kosnir og 1 kona. Þegar búið er að beita 20% kynjaleiðréttingu verður lokaniðurstaðan sú að 3 karlmenn ná kjöri og 2 konur. Síðasti fulltrúinn, Kristín, er kosinn í útreikningsumferð 7, og ekki kemur til þess að Ingvar verði kosinn í umferð 8. Við útreikningana er notað forritið OpenSTV, en það er frjáls hugmúnaður sem er viðurkenndur við framkvæmd kosninga.

   Lokaatriðið til að tryggja jafnræði í persónukjöri, ef aðgerðirnar hér fyrir ofan duga ekki, er að skilgreina kynjakvóta um kosninguna. Ég myndi leggja til að þetta ætti við ef færri en þriðjungur kjörinna fulltrúa væri af öðru hvoru kyninu. Þetta væri einfalt að útfæra í persónukjöri út frá Einu yfirfæranlegu atkvæði. Nútímaaðferðir við talningu atkvæða nýta tölvutækni við útreikninga þannig að hægt sé að yfirfæra atkvæðin sem nákvæmast á milli fulltrúa. Þetta þýðir að kynjakvótinn gæti verið skilgreindur í forsendum útreikninga, á sjálfvirkan hátt. Ef sú staða kæmi upp að jafnræði væri ekki á milli kynja samkvæmt fyrstu útreikningum í kosningu, þá myndi kvótareglan fela það í sér að vægi atkvæða fulltrúa þess kyns sem ekki nær inn nægum fulltrúum yrði aukið, á kostnað atkvæða hins kynsins, þar til réttlát úrslit fengjust. Til dæmis um þetta væri kosning í sveitarfélagi með 5 fulltrúa þar sem kjósendur kusu mikið frekar karlmenn en konur. Við óbreytta útreikninga hefðu í þessu ímyndaða tilviki verið kosnir 4 karlmenn og 1 kona. Þetta fæli í sér að útreikningar færu fram á ný og vægi atkvæða kvennanna aukin þar til 2 hlytu klárlega kjör. Í dæminu eins og það er sett fram hér þarf að bæta 20% við vægi atkvæða kvenna til að tryggja öðrum fulltrúa sæti. Slíka reglu mætti á einfaldan hátt setja inn í útreikningsstuðul kosningaúrslita þannig að aðgerðin færi snurðulaust fram, en þó þannig að vel mætti rekja breytinguna.

Þessa aðferðarfræði, að hafa vægi atkvæða mismunandi í undantekningartilvikum, væri erfitt að útfæra í löndum eins og Írlandi vegna þess að þar er engin hefð fyrir mismunandi atkvæðavægi. Hér á landi er það hins vegar kostur að fólk er vant því að atkvæðavægi sé mismunandi. Það getur munað allt að 49% á atkvæðavægi á milli kjördæma í kosningum til Alþingis og í sveitarstjórnarkosningum geta atkvæði greidd stærri framboðum vegið allt að 20% meira en atkvæði greidd smærri framboðum. Hér ætti þess vegna ekkert að vera því til fyrirstöðu að setja inn reglu um misjafnt atkvæðavægi kynjanna þegar niðurstöður í venjulegri talningu fela í sér of mikið misrétti er á milli fulltrúa þeirra. Slík aðgerð yrði mikið minna inngrip í vægi atkvæða heldur en er við lýði í núverandi kerfi, og myndi tryggja að hlutfall kynjanna á þingi og í sveitarstjórnum yrði nokkurnveginn jafnt. Aðferðin er gegnsæ og einföld, og er framkvæmd á sjálfvirkan hátt þegar niðurstöður kosningar eru reiknaðar út. Hún yrði því trúlega minna umdeild en, til dæmis, núverandi reglur um í prófkjörum um fléttulista, þar sem niðurstöður prófkjörs liggja fyrst fyrir, en fólk hefur svo verið fært upp og niður í kjölfarið. Þar er verið að breyta niðurstöðum eftirá, en í þessum tillögum væri breytingin hluti af kosningakerfinu, og þannig að einungis yrði gripið til hennar í undantekningartilfellum.

Dæmi um beina hlutföllun út frá aðferð Websters. Hér eru raunverulegar tölur úr kosningunum 2010 notaðar. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Aðferðir við hlutföllun atkvæða hafa verið við lýði frá upphafi lýðræðis á Vesturlöndum, þær voru fyrst þróaðar í Bandaríkjunum fyrir rúmum 200 árum. Hugmyndin byggir á því að hver flokkur, eða listi, hljóti sæti á þingi eða í stjórn í hlutfalli við þau atkvæði sem hann fær. Hver kjósandi kýs einn lista og ef lýðræðið er réttlátt þarf að tryggja að hvert atkvæði hafi sem næst sama vægi í vali fulltrúa. Þegar um hlutfallskosningu er að ræða og takmörkuð sæti í boði hefur þetta í för með sér að það þarf að námunda fjölda atkvæða að þeim sætum sem eru í boði. Ef til dæmis er verið að kjósa um 11 sæti í bæjarstjórn þá er byrjað á því að deila í heildartölu atkvæða með 11 og sú tala síðan notuð til að deila í þann fjölda atkvæða sem hver listi hefur fengið. Sú tala er síðan námunduð upp eða niður að næstu heilu tölu og þannig fæst sá fjöldi sæta sem listinn fær. Þegar þessari aðferð er beitt getur hins vegar verið að heildarfjöldi sæta út frá námundun sé einu sæti fleiri eða færri en þau sæti sem í boði eru eftir því hvernig atkvæðin dreifast. Þegar það gerist þarf að hækka eða lækka atkvæðatöluna sem deilt er með þar til réttur fjöldi sæta næst. Í töflunni hér til hliðar er þessari aðferð beitt á atkvæðatölur í Hafnarfirði annarsvegar og á Akureyri hinsvegar í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Upphaflegi reiknistuðullinn í Hafnarfirði var 900 atkvæði á hvert sæti. Á töflunni sést að sá stuðull leiddi upphaflega af sér 12 sæti, eða einu of mörg. Það þurfti hins vegar einungis að auka stuðulinn um eitt atkvæði til að fækka sætum í rétta tölu, eða 11. Á Akureyri var upphaflegi stuðullinn 836. Námundun út frá honum leiddi einungis af sér 10 sæti, eða einu færri en í boði voru. Til að fá út niðurstöðu með 11 sætum þurfti að lækka stuðulinn um 23 atkvæði, eða niður í 813. Þá var hægt að útdeila 11 sætum til listanna sem voru í framboði.

Þessi aðferð við hlutföllun sem notuð var í dæminu hér fyrir ofan var meðal annars þróuð af bandaríska þingmanninum Daniel Webster snemma á 19. öld fyrir þingkosningar í Bandaríkjunum. Aðferðin er einföld og skilar sér í því að gott samræmi er á milli hlutfalls atkvæða í kosningu og hlutfalls sæta sem listi fær úthlutað. Þegar reikningar fara fram handvirkt getur framkvæmdin þó verið nokkuð seinvirk. Vegna þessa þróuðu menn aðferðir þar sem deilt er í atkvæðin með hækkandi stuðli, eins og 1, 2, 3 o.s.frv., og sæti ákvörðuð með því að finna hæstu niðurstöðutölurnar. Þegar 11 eru í kjöri eru 11 hæstu stuðlarnir notaðir til að ákvarða hvaða listi fær hvaða sæti. Þetta er sú aðferð sem notuð er í Alþingis- og sveitarstjórnarkosningum á Íslandi. Aðferðin var upphaflega þróuð af belgíska stærðfræðingnum Victor d'Hondt á síðari hluta 19. aldar til notkunar í þingkosningum í Belgíu. Kosturinn við aðferðina er að hún er einföld, deild er í atkvæðatölu hvers flokks með stighækkandi tölu og niðurstöður fengnar með því að bera saman útkomuna, þ.e. hversu mörg hlutfölluð atkvæði eru á bak við hvert sæti. Gallinn við þessa aðferð er hins vegar sá að hún er ónákvæm á þann hátt að stærri flokkar fá yfirleitt hærra hlutfall sæta en atkvæðatala þeirra segir til um á meðan minni flokkar fá lægra hlutfall. Þessi munur eykst með auknum mun á fylgi.

Á Vesturlöndum hafa vegna þessa verið þróaðar aðrar aðferðir við hlutföllun sem ekki hygla stórum flokkum á þennan hátt. Franski stærðfræðingurinn André Saint-Laguë þróaði í upphafi 20. aldar aðferð sem skilaði sömu niðurstöðu og aðferð Websters og er álíka einföld í framkvæmd og aðferð d'Hondt. Munurinn er einfaldlega sá að í stað þess að hækka deilitöluna um einn í hvert skipti er hún hækkuð um tvo, s.s.: 1, 3, 5, 7 o.s.frv.

Þessi aðferð var meðal annars tekin upp við útreikninga á niðurstöðum kosningar í Svíþjóð árið 1952.¹

Danska aðferðin er hins vegar ein af þeim sem fer lengst í að styðja við smærri flokka. Þar er munurinn á deilistuðlunum 3, s.s. deilt er í atkvæðatöluna með stighækkandi tölu þar sem 3 er á milli: 1, 4, 7, 10 o.s.frv. Ef sætum er úthlutað með þessari aðferð er vægi smærri flokka áberandi meira en þeirra stærri. Það má greina í muninum á d'Hondt aðferðinni og þeirri dönsku grundvallarafstöðumun til þess hvernig afstaða kjósenda birtist í kosningum. Ef d'Hondt aðferðinni er beitt þá er verið að reyna að hafa áhrif á niðurstöðuna á þann hátt að stóru flokkarnir fái aukin völd í hendur og þurfi ekki að taka tillit til þeirra smærri við ákvörðunartöku. Ef dönsku aðferðinni er beitt, þá er áherslan á það að sem flestir hópar eigi sér fulltrúa í stjórn. Það hefur þau áhrif að valdamestu flokkarnir geta síður beitt valdi sínu á kostnað þeirra minni og að raddir fleiri sjónarmiða eiga sér fulltrúa á þingi eða í sveitarstjórn.

Í ljósi þessara sjónarmiða er greinilegt að sú aðferð sem best túlkar hlutfallstölu kjósenda yfir í hlutfall sæta er réttlátust, að minnsta kosti ef horft er til meðalhófs. Ef litið er til réttar kjósanda, þá er það hans réttur að reynt sé að stilla hlutföllun þannig af að hvert atkvæði hafi sama vægi, að svo miklu leyti sem það er unnt. Þegar d'Hondt aðferðin er notuð, eins og á Íslandi, fá kjósendur stærri fylkinganna meira vægi í kjörinu en þeir sem kjósa þá minni. Ef danska aðferðin er notuð fá hinsvegar kjósendur minni flokkanna meira vægi en kjósendur þeirra stærri. Út frá forsendum framsals fullveldis, sem er hornsteinn lýðræðisins, þarf því að gera þá kröfu að þeim aðferðum sé beitta við kjör fulltrúa sem eru hvað óvilhallastar. ²

Rannsóknir hafa sýnt að aðferð Saint-Laguë er sú sem veitir listum sæti á þann hátt sem mest er í samræmi við stuðning kjósenda. Það er á þeim rökum sem eðlilegt er að krefjast þess að ef Íslendingar ætla að halda áfram að nota listaaðferðir við kosningar til þings og sveitarstjórna, þá verði aðferðum við útreikning sæta breytt í átt til meira réttlætis.

Útreikningur á niðurstöðum í Reykjavík 2010 út frá d'Hondt forsendum og Saint-Laguë. Eins og sjá má eru niðurstöðurnar hér eins. SLI% stuðullinn er mæling á skekkju í samræmi á milli fylgis lista og hlutfalls fulltrúa. Því lægri sem hann er því meira samræmi. Skekkjan er nokkuð mikil vegna smárra framboða sem ná ekki hlutfalli sem dugar fyrir sæti. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Til að útskýra mál þetta betur er gott að skoða nokkur dæmi úr nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum. Þar er misjafnt hversu mikil áhrif skekkjunnar í d'Hondt kerfinu hafa. Í Reykjavík hefðu sæti skipast á nákvæmlega sama veg hvort sem d'Hondt aðferðinni eða Saint-Laguë aðferðinni hefði verið beitt. Því má segja að umboð flokkanna í Reykjavík sé ótvírætt.

Því miður á hið sama ekki við í öðrum stærstu sveitarfélögum landsins. Í þeim flestum eru áhrif skekkjunnar sem felast í útreikningum samkvæmt d'Hondt kerfinu þau að stærri listarnir hafa fengið fleiri sæti en þeim bar og minni listarnir færri.

Í Kópavogi er misræmið út frá SLI% stuðli mjög mikið þegar niðurstöður eru fengnar með aðferð d'Hondt. Misræmið minnkar mjög mikið ef aðferðum Saint-Laguë væri beitt. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Kópavogi fékk stærsti flokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn, úthlutað 4 sætum af 11 í bæjarstjórn út frá reglum d'Hondt. Ef hlutföllun hefði verið réttlátari hefði flokkurinn einungis fengið 3 fulltrúa og Næst besti flokkurinn átti í raun að á tvo í stað eins. Skekkjan í kerfinu leiddi hér til þess að Sjálfstæðisflokkurinn fær aukafulltrúa á kostnað Næst besta flokksins.

Hér eru niðurstöðurnar úr Hafnarfirði. Hér er greinilegt hvað misvægið minnkaði mikið ef hlutfallatölum Saint-Laguë væri beitt. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Hafnarfirði er þetta enn afdrifaríkara. Þar fá bæði Samfylking og Sjálfstæðisflokkur 5 fulltrúa. Ef útreikningar hefðu byggt á réttlátari forsendum hefði hvor um sig einungis átt að fá 4 fulltrúa. Vegna skekkjunnar í því kerfi sem notað var við hlutfallsreikninga misstu framsóknarmenn sinn eina fulltrúa í bæjarstjórn og Vinstri græn annan þeirra sem þeir hefðu með réttu átt að fá.

Hér er skýrt hvernig hreinn meirihluti Lista fólksins byggir á skekkjunni í útrikningum. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Á Akureyri eru niðurstöðurnar hins vegar afar afdrifaríkar. Þar fær Listi fólksins hreinan meirihluta í bæjarstjórn, 6 sæti, eða tæp 55% sæta, með einungis 45% atkvæða. Hér er afar greinilegt hvernig kerfið gefur þeim stærri aukin völd. Í réttlátara kerfi hefði Listi fólksins einungis átt að fá 5 sæti en Sjálfstæðisflokkur tvö. Með því að d'Hondt aðferðinni er beitt við hlutföllun atkvæða má því segja að Listi fólksins hafi haft eitt sæti í bæjarstjórn af kjósendum Sjálfstæðisflokksins.

Hreinn meirihluti sjálfstæðismanna er ekki réttmætur eins og sjá má hér. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Mosfellsbæ er það sama upp á teningnum. Þar veldur óréttlát aðferð við hlutföllun atkvæða því að Sjálfstæðisflokkur fær hreinan meirihluta, 4 sæti, með minna en helming atkvæða. Þar missa Framsóknarmenn það sæti sem þeir hefðu með réttu átt að fá til Sjálfstæðismanna.

Þótt engin spurning sé um að Sjálfstæðisflokkur eigi rétt á hreinum meirihluta á Reykjanesi, þá er hins vegar ekki réttlátt að gallað kerfi gefi honum aukafulltrúa á kostnað Vinstri grænra. Smellið á mynd til að sjá hana á læsilegan hátt.

Í Reykjanesbæ hlaut Sjálfstæðisflokkur 7 sæti af 11, eða tæp 64% sæta með einungis um 53% atkvæða. Ef meðalhófs hefði verið gætt hefði flokkurinn einungis átt að fá 6 sæti, hreinan meirihluta, en þá hefðu kjósendur Vinstri grænna fengið sinn réttmæta fulltrúa í bæjarstjórn Reykjanesbæjar.

Þessi dæmi sýna vel þau gífurlegu áhrif sem óréttlát skipting sæta í sveitarstjórnum hefur. Í öllum stærstu sveitarfélögunum, utan Reykjavíkur, veldur óréttlát reikniregla því að vægi þeirra sem kjósa smærri listanna er minna en þeirra sem kjósa þá stærri. Oft hefur þetta þau áhrif að flokkar ná hreinum meirihluta þannig að að stjórn bæjarfélagsins koma ekki þau ólíku sjónarmið sem fylgja því að ólíkir flokkar þurfa að komast að samkomulagi um áherslur. Oft leiðir þetta einnig til þess að kjósendur minni flokkanna missa fulltrúa sinn í bæjarstjórninni. Að teknu tilliti til þess að klárlega eru til staðar mikið betri aðferðir við skiptingu sæta, þá er það að vissu leyti hneyksli að þessum úreltu aðferðum skuli enn vera beitt hér á landi. Kjósendur eiga kröfu um það að bestu aðferðum sé beitt við yfirfærslu fullveldis þeirra til kjörinna fulltrúa.

Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að sú leið sem best treysti rétt kjósenda til að yfirfæra fullveldi sitt yfir á fulltrúa sína á lands- og sveitarstjórnar stigi væri að taka upp kosningu sem byggði á einu yfirfæranlegu atkvæði, sú leið leiddi af sér persónulegri kosningu þar sem vægi hvers atkvæðis væri hið sama, þar sem réttindi kjósandans til að velja sér fulltrúa eru í forgrunni, en ekki réttindi flokka til valda. Breyting á kerfi dugar ekki ein sér til að byggja upp trúverðugt pólítískt kerfi hér á ný, en það er hins vegar lágmarksforsenda fyrir slíku kerfi að aðferðir við kosningar séu eins réttmætar og réttlátar út frá réttindum hvers einstaks borgara og kostur er á. Vegna þessa verður að snúa baki við aðferðum sem á kerfisbundinn hátt möndla með vilja kjósenda og bjaga niðurstöðuna á þann hátt sem gert var í nýafstöðnum kosningum í Hafnarfirði, Kópavogi, Akureyri, Mosfellsbæ og Reykjanesbæ. Það er á forsendum valdsins sem vægi kjósenda stærri flokkanna er meira í útreikningi en hinna smærri, ekki á forsendum rétts kjósenda til að velja sér fulltrúa.